Guðmundur Steinsson

Hugleiðing um leikhúsið og hlutverk leikskáldsins

Í heimi nútímans, heimi tækninnar, heimi fjölmiðlanna, þar sem hlutirnir ganga sífellt hraðar fyrir sig, í heimi þar sem maðurinn hefur sigrað máttarvöldin að því marki að hann ógnar sjálfri tilvist sinni og jafnvel tilvist plánetunnar, færumst við stöðugt lengra frá okkur sjálfum. Manneskjan stendur ein í sköpunarverki sínu, ráðvillt og ófær um að ná sambandi við sjálfa sig.

Að minni hyggju er það hlutverk leikskáldsins að reyna að brúa þetta bil – reyna að kveikja samræður milli þessara aðskildu þátta áður en það er um seinan.

Í þessum flókna nútíma finnst mér ekki lengur mögulegt að hefta leiklistina í hefðbundin form. Þau þemu og vandamál sem fyrirfinnast í flóknum nútímanum gefa leikskáldinu áður óþekkt hráefni að moða úr. Ég á við að til þessa hefur maðurinn aldrei þurft að horfast í augu við þá mótsögn að hann sé ógnun við tilvist sína.

Nútímamaðurinn er hlutlaus viðtakandi, afsprengi fjölmiðlunar, skilyrtur og stilltur eftir ákveðnu forriti, óhlutbundin vera sem hefur misst tengsl við hinn náttúrlega heim sem húnlifirí. Af þessu leiðir að tilfinningalíf okkar verður sífellt fátæklegra, tilfinningaveran kulnar uns öll raunveruleg samskipti hætta og einstaklingarnir einangrast tilfinningalega og sem persónur.

Lítum til dæmis á hina vestrænu kjarnafjölskyldu. Efnislegum þörfum hennar er rækilega f ullnægt og á yfirborðinu virðist allt vera eins og best verður á kosið. Sérhver fjölskyldumeðlimur er virkur þátttakandi í þjóðfélaginu, hann aðlagar sig því og virðist „hamingjusamur.“ En þegar grannt er skoðað verður ljóst að tilfinningalegt samband milli fjölskyldumeðlimanna er nánast ekki til. Sérhver meðlimur er aðskilin eining þegar mannlegar tilfinningar eru annars vegar og einangrun hans vex stöðugt, eins og hann væri kólnandi pláneta í deyjandi sólkerfi.

Ef til vill er harmleikurinn fólginn í því að þetta er álitið eðlilegt ástand og þar af leiðandi eftirsóknarvert. Við erum óvitandi um hættuna, höfum hvorki mátt né vilja til að bregðast við henni. Að vissu leyti höfum við breyst í vélvædda þjóna hins tæknivædda heims okkar – erum orðin hinar fullkomnu vélar sem okkur hefur svo lengi dreymt um að skapa.

Að þessu leyti hefur maðurinn hafnað náttúrlegri tilvist sinni og gefið sig á vald ómannúðlegu eðli eigin sköpunarverks. Er leikhúsið sá miðill sem við getum beitt til að hrifsa manninn úr klóm sköpunarverks síns, til að rjúfa einangrun einstaklingsins og endurverkja tilfinningarnar? Getur leikhúsið orðið að musteri fyrir samneyti mannanna?

Greinin var samin fyrir leikskrá Stundarfriðar í Borgarleikhúsinu í Braunschweig í Vestur-Þýskalandi og síðar birt í leikskrá Brúðarmyndarinnar á Eugene O'Neill leikskáldaþinginu í Waterford, Connecticut. Árni Ibsen þýddi úr ensku.