Hermann Hesse
(1877–1962)

Sléttuúlfurinn er fyrsta verk höfundar sem gefið er út á bók á Íslandi, en Hesse fékk nóbelsverðlaunin 1946.

Líklega hefur engin bók þýsk hlotið jafnmiklar vinsældir út um víða veröld.

Hún hefur verið þýdd á 53 tungumál og selst í milljónaupplögum, einkum í Bandaríkjunum og Japan.

Sléttuúlfurinn er mögnuð saga sem hefur notið sífelldra vinsælda síðan hún kom fyrst út árið 1927. Hún virðist því eiga greiðan aðgang að lesendum, ekki síst af yngri kynslóðinni hverju sinni.

Hesse lét einu sinni þau orð falla að "bækur skáldsins þurfa hvorki á útskýringum né vörn að halda, þær eru yfirmáta þolinmóðar og geta beðið, og ef þær eru einhvers virði, þá lifa þær oftast lengur en þeir sem karpa um þær."

Með Sléttuúlfinum margsannaði hann þessi orð sín.
. . . .

Þegar Hermann Hesse lést árið 1962, 85 ára að aldri, voru bækur hans næstum orðnar 40 talsins. Þær voru af öllu tagi að undanskildum leikritum: skáldsögur, smásögur, ljóð og ritgerðir. Eftir því sem næst verður komist hafa bækur hans verið prentaðar í yfir 70 milljón eintökum út um víða veröld. Einungis fimmti hluti þessa heildarupplags er á móðurmáli höfundar, þýsku. Í Bandaríkjunum hafa selst um 16 milljónir bóka eftir Hesse, í Japan 15 milljónir og í Suður-Ameríku um 6 milljónir. Geri aðrir betur!

Hesse fæddist í Calw í Württemberg 1877 og ólst upp í guðsótta og góðum siðum. Faðir hans hafði stundað trúboð á Indlandi og sendi son sinn í klausturskóla. Eftir sjö mánuði strauk hann þaðan því hann "vildi annað hvort verða skáld eða alls ekki neitt". Þetta var árið 1892. Sjö árum síðar kom út fyrsta bókin hans, ljóðabók sem hann kallaði Romantische Lieder.

Þessi fyrsta bók og þær sem fylgdu í kjölfarið vöktu enga sérstaka athygli, en mættu þó velvilja þeirra sem tóku eftir þeim. Hinn ungi Hermann hafði ekki miklar áhyggjur af þessu. "Mín óskastaða", skrifaði hann í bréfi 1897, "væri ein bók á tveggja ára fresti", og þremur árum síðar sagði hann um bók sína Hinterlassene Schriften und Gedichte von Hermann Lauscher, að "bókarkorninu var ekki dreift í bókaverslanir. Það var einungis hugsað fyrir Basel [þar sem hann bjó og starfaði um þær mundir] og hefur mér til ánægju notið nokkurrar hylli hér."

Einhver kann að minnast refsins og súru berjanna í þessu sambandi, en staðreyndin er sú, að þótt Hermann Hesse væri óþreytandi að koma verkum annarra höfunda á framfæri skrifaði hann ekki eina línu sjálfum sér til framdráttar.

Árið 1904, þegar Hesse var 27 ára gamall, kom út fyrsta bókin sem vakti verulega lukku. Þetta var skáldsagan Peter Camenzind sem einkum hreif ungu kynslóðina. Þessi hrifning unga fólksins hefur verið viðvarandi allt fram á okkar daga í þeim skilningi, að bækur Hesses höfða alltaf mest til ungra lesenda á hverjum tíma. Peter Camenzind var upphafið af frægð og velgengni höfundarins. Bókin var endurprentuð mörgum sinnum og í septemberbyrjun sama ár spurði Hesse útgefanda sinn hvað hann ætti að gera við alla þessa peninga! Eftir þetta var efnaleg afkoma hans tryggð allt til æviloka.

Hesse gekk í hjónaband 1904 og 1907 fluttust ungu hjónin með tveggja ára son sinn í eigið hús við Bodensee. Árið 1911 ferðaðist Hesse með vini sínum til Indlands, en þar hafði afi hans, Hermann Gundert, lifað og starfað um árabil og getið sér gott orð sem trúboði og málvísindamaður. Þess sem tók að gerjast innra með Hesse í Indlandsferðinni sá ekki stað í verkum hans á þessum árum og ýmsum lesendum þótti hann vera staðnaður innan um fögur blómin heima hjá sér með sinn fræga stráhatt á höfðinu. En á sama tíma – fyrri heimsstyrjöldin var skollin á – vakti hann reiði þjóðernissinna með skrifum sínum gegn stríði og hermennsku og þeir nefndu hann öllum illum nöfnum.

Hann svaraði fyrir sig árið 1919 með skáldsögunni Demian. Þetta varð ein vinsælasta bók hans og í henni sáu menn loksins hvað hafði verið að brjótast um í honum þegar hann strauk úr klausturskólanum forðum, þegar hann tók sig upp og fór til Indlands og þegar skrifaði hvað ákafast gegn stríðsæsingamönnunum. Bókin heillaði ungu mennina sem sneru heim úr stríðinu líkt og Peter Camenzind hafði snortið æskuna á sínum tíma. Með Demian reynir Hesse að beina athygli landa sinna að sjálfsíhugun, manneskjulegri alþjóðahyggju og pasifisma. Bandamenn hans og vinir verða Romain Rolland, T.S. Eliot og Thomas Mann. Í október 1922 kom svo út skáldsagan Siddhartha sem Hesse kallaði "indverskan skáldskap".

Og 1927 lét ungdómurinn enn heillast, en í þetta sinn á allt annan hátt. Nú er það Sléttuúlfurinn (Der Steppenwolf á frummálinu) sem lætur engan ósnortinn. Í þessari bók hefur æskulýður allra tíma speglað sig síðan þótt söguhetjan, hinn einræni Harrý Haller, sé vel á fimmtugsaldri. Menningarsvartsýni, stríðsandúð og fjandskapur út í tæknina er umfjöllunarefni sögunnar og Harrý talar um að sjúkdómsgreina "krankleika tímans". En bókin er ekki síður um sálarkreppuna sem skapast af baráttunni milli "andans og fýsnanna" eins og Hesse kemst sjálfur að orði. Áður en árið var liðið hafði Sléttuúlfurinn selst í 25 þúsund eintökum. Sigurganga bókarinnar hefur síðan verið með ólíkindum. Telja má víst að engin önnur þýsk bók hafi verið þýdd á jafnmörg tungumál og selst jafnmikið.

Það er til vitnis um opinberunarkraft þessarar skáldsögu, sem ætluð er "aðeins fyrir vitfirringa", að á áttunda og níunda áratugnum náði hún enn að heilla kynslóðirnar eftir Víetnam upp úr skónum með gagnrýni sinni á stríð, tækni og ameríkanisma. Sléttuúlfurinn seldist í um 40 þúsund eintökum áður en nasistar flokkuðu bókina undir "óæskilegar bókmenntir".

Þótt bækur Hesses hefðu verið talsvert þýddar á önnur tungumál var það ekki fyrr en hann fékk nóbelsverðlaunin 1946 að skriður komst á bækurnar og nýjar þýðingar spruttu upp út um allan heim. Eftir þessa uppsveiflu dalaði Hesse aftur, einkum hjá bókmenntafólkinu í Þýskalandi svo að 1965 komst útgefandinn ekki hjá að tala um eftirspurn í "algjöru lágmarki". Samt hafði Hesse löngu hlotið viðurkenningu manna eins og R. M. Rilke, Franz Kafka, André Gide, T. S. Eliot, Thomas Mann, Stefan Zweig, Robert Musil, Henry Miller, Kurt Tucholsky, Erich Kästner, Thornton Wilder, Sigmund Freud, Carl Jung og annarra.

Eftirspurn eftir þýskum bókmenntum var ekki mikil upp úr 1960 í Bandaríkjunum. Í "New York Times" gat að líta árið 1962, að skáldsögur Hesses væru óaðgengilegar amerískum lesendum. Það var fyrst 1968, að "The New York Review of Books" fjallaði nokkuð ítarlega um Hesse á jákvæðari nótum en venjan var á þeim árum. Og fyrr en varði tóku menn að tala um "The Greatest Writer of Our Century" (San Francisco Chronicle) og háskólaprófessorar fjölluðu rækilega um "Hesse-Trip" og "Saint Hesse among the Hippies". Fræðimaður í Yale óttaðist "germaniseringu bandarískrar æsku".

Þótt þeir félagar Henry Miller, Thornton Wilder og T. S. Eliot hefðu mært Hesse í ræðu og riti, var það ekki fyrir þeirra orð að andrúmsloftið breyttist svona snögglega. Það var ekki heldur kynning ameríska útgefandans á hinum evrópska "outsider". Nei, það sem réð úrslitum var grein eftir Timothy Leary sem birtist 1963 í "Psychedelic Review". Í greininni, sem bar yfirskriftina "Hermann Hesse, the Poet of the Interior Journey" komst þessi dóp-postuli meðal annars svo að orði: "Á undan LSD-trippinu ættirðu að lesa Siddhartha og Sléttuúlfinn. Síðasti hluti Sléttuúlfsins er ómetanleg kennslubók." Þar með voru orð Hesses frá 1941, að Sléttuúlfurinn væri "sú bók mín sem hefur verið misskilin oftast og ákafast af þeim öllum" rækilega staðfest.

Á Íslandi hefur verið undarlega hljótt um verk Hesses. Jóhannes úr Kötlum og Helgi Hálfdanarson hafa þó þýtt nokkur ljóða hans og Haraldur Ólafsson las þýðingu sína á Siddhartha í Ríkisútvarpinu 1980. Fáeinar sögur og ljóð hafa birst í tímaritum og verið lesin í útvarpi. Sléttuúlfurinn í þýðingu Elísu Bjargar Þorsteinsdóttur er fyrsta verk Hesses sem kemur út á bók hér á landi.