Vísir 11. júlí 1977

Þjófar í Konungsbókhlöðunni í Kaupmannahöfn

Alþjóðlegur bófahópur stelur úr bókasöfnum um alla Evrópu

Danskir fræðimenn eru í miklu uppnámi vegna dýrmætra bóka sem hafa horfið úr Konungsbókhlöðunni í Kaupmannahöfn á síðustu árum. Talið er fullvíst að það sé alþjóðlegur þjófaflokkur sem sé sérhæfður í að stela fornritum og öðrum dýrmætum bókum, sem stendur á bak við þetta.

„Öll stór bókasöfn í Evrópu hafa orðið fyrir barðinu á þessum þjófum á siðustu árum“, segir Palle Birkelund, safnstjóri. ,,Við höfum tekið eftir því að það vantar um tvöhundruð verk í hillur Konungs-bókhlöðunnar. Það er þó ekki víst að þau hafi öll orðið þjófum að bráð á síðustu árum. Þau hafa getað horfið miklu fyrr, því safnskráin var síðast endurgerð árið 1820. Síðan við fluttum inn í núverandi húsnæði hefur ekki verið farið yfir hillurnar. Það mundi kosta margar milljónir (danskra) að skrá safnið að nýju. Það er pólitískt spursmál, hvort við fáum svo mikið fé.“

Mörghunduð ára gamlar

Palle Birkelund er þó ákveðinn í að koma í veg fyrir frekari þjófnað og hafið er samstarf milli bókhlöðunnar, dönsku rannsóknarlögreglunnar og alþjóðalögreglunnar Interpol. Sameiginleg rannsókn þessara aðila hefur leitt í ljós að milli tuttugu og þrjátíu bækur sem horfið hafa síðastliðin tvö ár, hafa hvergi getað lent nema í þjófa höndum. Það eru aðallega rit kirkjulegs eðlis, skrifuð á latínu og öll mörghundruð ára gömul. Þá hafa einnig horfið nokkur gömul kort. En rannsóknarmennirnir eru að fást við erfitt verkefni. Það er alls ekki létt að finna hluti í hinum áttatiu og fimm kilómetra löngu hillum safnsins, sem geyma um tvær milljón bækur. "Það er ljóst að þarna hafa verið atvinnumenn að verki", segir safnstjórinn. "Sá sem tók bækurnar vissi auðsjáanlega að hverju hann átti að leita og hvar hann fyndi það. Margt bendir til þess að þjófurinn þekki húsið vel "innanfrá"."

Gátu ekkert sannað

Danska lögreglan hefur sent menn til Englands, Frakklands og Ítalíu vegna þjófnaðarins. En það hefur lítinn árangur borið. Til dæmis tókst ekki að sanna að kortasafn sem þeir fundu, tilheyrði Konungsbókhlöðunni. En það var að minnsta kosti alveg eins. Það var fornbókasali í London sem tilkynnti lögreglunni þar í landi að Frakki hefði boðið sér til sölu kort, sem væru nákvæmlega eins og þau sem hann hefði fengið lýsingu á, frá Danmörku. Danskir lögreglumenn hittu bóksalann að máli og hann vísaði þeim á Frakkann. Frakkinn var vissulega með kortin í sinum fórum, en kvaðst hafa fengið þau í fornbókaverslun í Bologna á Itallu. Dönsku lögreglumennirnir fóru þangað, og komust að raun um að Frakkinn hafði sagt satt. Ítalinn kvaðst svo hafa keypt kortin af einkaaðila sem hann hafði ekki nafn á. Þar sem kortin voru ómerkt tókst ekki að sanna að þau væru úr Konungsbókhlöðunni.

Til auðugra einkasafnara?

Í sambandi við tvo aðra bókaþjófnaði sem verið er að kanna hefur danska lögreglan framkvæmt tvær aðrar rannsóknir í Kaupmannahöfn, en án þess að nokkrar af bókum Konungsbókhlöðunnar skiluðu sér. Spánska lögreglan hefur líka komið við sögu. Í yfirgefinni villu í grennd við Madrid fannst stórt bókasafn, með fleiri hundruð gömlum bókum. Dönsk sérfræðinganefnd fór á staðinn, en fann engin verk frá Kaupmannahöfn. Palle Birkelund er þeirrar skoðunar (og lögreglan líka) að þjófarnir selji auðugum einkasöfnurum bækurnar. Augljóst sé að þar séu fagmenn að verki, sem hafi sambönd innan veggja bókasafnanna.

Nýtt öryggiskerfi

Í Konungsbókhlöðunni er nú unnið að öryggiskerfi til að hindra frekari þjófnað, en það er ekki auðvelt. Reynt verður að koma á ströngu eftirliti með öllum sem heimsækja safnið og þeim 350 mönnum og konum sem vinna þar. En það er allt annað en létt að fylgjast með því hver kemur nálægt þessum tveim milljón bókum. Safnið er löngu búið að sprengja húsnæðið utan af sér og nokkur hluti bókanna er geymdur í geymslum úti í bæ. Og geymslusölum safnsins sjálfs er ekki hægt að læsa. Bæði þarf starfsfólkið að vinna með bækurnar og þar að auki verða salirnir að vera opnir því það þarf að fara í gegnum þá til að komast á salerni og í kaffistofu. Konungsbókhlaðan hefur nú beðið menntamálaráðuneytið um fjárveitingu til að koma upp stikkprufuöryggiskerfi. Kerfið, sem hefur verið "hannað" í samráði við dönsku rannsóknarlögregluna, kostar eina milljón danskra króna (um 32 millj. ísl. kr.) Niels Mathiasen, menntamálaráðherra, hefur lýst sig fylgjandi því að safnið verði tryggt gegn frekari þjófnuðum. Hann hefur þó ekki tekið afstöðu til áætlunar stjórnar þess og lögreglunnar.

Stofnuð 1660

Konungsbókhlaðan var stofnuð með bókasafni sem Friðrik þriðji lagði grundvöllinn að árið 1660. Það lánar út um 175 þúsund bækur árlega, en meö þessum útlánum er nú nákvæmt eftirlit. Það geta liðið tíu til tuttugu ár milli þess sem beðið er um einstakar bækur, þannig að ekki er óhugsandi að einhver þeirra tvöhundruö verka sem horfin eru hafi hreinlega týnst fyrir slóðaskap. Rannsóknin beinist því að þeim tuttugu-þrjátíu tilfellum sem víst er að þjófar áttu hlut að. Um verðmæti bókanna er erfitt aö segja, en fróöir menn segja að það hlaupi á milljónum danskra króna.

Morgunblaðið 24. ágúst 1978

Þegar bækur hverfa

Stórfelldur bókaþjófnaður í danska ríkisbókasafninu

Stórfelldur bókaþjófnaður í danska ríkisbókasafninu, Det kongelige Bibliotek, hefur verið mikið hitamál í Danmörku að undanförnu. Þetta varð eftir að danska ríkisendurskoðunin, sem hafði málefni bókasafnsins til endurskoðunar, upplýsti í skýrslu að um 1000 bækur að verðmæti 5 milljónir danskra króna (91 m.ísl. kr.) hefðu horfið úr safninu á löngu árabili, sumar hverjar afar verðmætar.

Í skýrslu þessari kemur jafnframt fram hörð gagnrýni á stjórn safnsins, þar sem m.a. er gagnrýnt, að yfirmenn þess skuli ekki hafa brugðið skjótt og hart við, er ljóst varð, að gripdeildir ættu sér stað. Gagnrýni þessi hefur hleypt af stað deilum milli yfirmanna safnsins annars vegar, sem verjast hart, og hins vegar aðila, sem bent hafa réttilega á vankanta á rekstri safnsins. Forstöðumaður ríkisbókasafnsins,Palle Birkelund, hefur skellt skuldinni á starfsmenn safnsins og því til áréttingar hefur hann bent á að verðmætar bækur hafi svo til eingöngu horfið úr þeim deildum, sem þeir einir hafi aðgang að. Formaður félags danskra bókasafnsfræðinga svaraði þessu skeyti um hæl og segir sökina liggja í yfirstjórn safnsins: Þar séu gamaldags viðhorf ríkjandi og yfirmenn þess hafi á engan hátt fylgt takti tímans.

Það eitt útaf fyrir sig þykir merkilegt við þessa deilu, að friðhelgi jafn virtrar stofnunar skuli nú allt í einu rofin og málefni hennar í brennidepli fjölmiðla og til umræðu manna á meðal. Slíkar stofnanir starfa í þögn og því þykir yfirmönnum safnsins illt, þegar þagnarhjúpurinn umhverfis þá er rofinn.

Þessi uppljóstrun á sér nokkra forsögu. Árið 1973 upplýstu tveir starfsmenn safnsins, að óreiða væri á hinni svonefndu Luthers-deild, sem hefur að geyma ýmsar verðmætustu bækur safnsins. Ekkert var þó að gert. Árið 1975 fékk nemandi í bókasafnsfræðum, sem starfaði um tíma við safnið, það verkefni að gera úttekt á þessari deild. Rannsókn hans leiddi í ljós, að 259 af 1605 bindum deildarinnar höfðu horfið. Sama ár átti sér stað þjófnaður, sem tilkynntur var lögreglunni. Hún tilkynnti Interpol þjófnaðinn, en engin af þeim bókum, sem þá var stolið kom til skila. - Meðal verðmætra bóka, sem horfið hafa á löngum tíma úr safninu, má nefna Vasa-biblíuna sem prentuð var í Uppsölum 1541, guðsþjónustubók Martins Luthers, Deutsche Messe und Ordnung Gottis Dienst, gefin út í Wittenberg 1526, rit Francis Bacon, Instauratio Magna - Novum Organum, prentuð í London 1610 og verk Immanuels Kants, Kritik der reinen Vernunft, prentað í Riga 1781.

Ljóst er af þessari upptalningu, að hér hafa kunnáttumenn verið að verki. Þeir hljóta að hafa haft góða söguþekkingu og auk þess þekkt vel til safnsins eða fengið aðstoð starfsmanna þess við að komast yfir þessar bækur. Það sem einkum vakir fyrir mönnum þegar þeir stela slíkum bókum, eru tréskurðar- og koparstungumyndir í þeim. Iðulega klippa þeir myndirnar út og selja á alþjóðlegum markaði, þar sem eftirspurn er mikil og greitt er hátt verð fyrir þær. Eftir standa skemmdar bækur, sem ekki er hægt að laga, þótt þær kæmu einhvern tíma fram í dagsljósið, en vafasamur ábatinn er þjófanna.

En það er fleira en glataðar bækur og deilur um það hverjir eigi sökina, sem komið hefur upp á yfirborðið með skýrslu þessari. Skýrslan hefur einnig leitt í ljós, að allur aðbúnaður danska ríkissafnsins er afar bágborinn, húsnæðismál í ólestri og yfirstjórn þess í mörgu áfátt. Þessi virta stofnun, sem fékk núverandi húsnæði árið 1906, hefur litla sem enga úrbót fengið í húsnæðismálum. Útibú hefir hún reyndar víða um Kaupmannahöfn og bókabíla, sem aka á milli dag hvern með bækur. Þrátt fyrir marggefin loforð yfirvalda um úrbætur og áætlanir um að viðbyggingar með hillustæði fyrir bækur upp á 25 til 30 km, hefur lítið færzt til betri vegar. Eina verulega úrbótin, er að skrifstofurými hefur verið aukið töluvert en hillurými hefur aðeins verið aukið um 800-1000 metra á löngum tíma. Og eftir sem áður blasa vandamál danska ríkisbókasafnsins við augum.

Allir, sem hafa tjáð sig í þessari deilu, eru sammála um að í slíkri útlánsstofnun verði seint hægt að koma algerlega í veg fyrir einhverja rýrnun. Hins vegar sé auðveldlega hægt með auknu eftirliti og röggsamari yfirstjórn að koma í veg fyrir, að starfsmenn eða menn handgengnir þeim láti greipar sópa um verðmætustu deildir safnsins í ábataskyni.

Í geitarhús að leita ullar

Mál eins og þetta, sem skotið hefur upp kollinum í Danmörku, leiðir hugann beint og óbeint að íslenzkum söfnum, eftirliti í þeim og öryggisbúnaði þótt dæmið sé ekki að öllu leyti sambærilegt. Af því tilefni hafði Mbl. samband við forstöðumenn nokkurra íslenskra safna.

Fyrst varð fyrir svörum Elfa Björk Gunnarsdóttir, sem veitir forstöðu stærsta útlánssafni hérlendis, Borgarbókasafninu. Það hefur yfir að ráða 270.000 bindum og útlán úr safninu losa rúmlega milljón á einu ári. Elfa sagði, að starfsmenn útlánsstofnunar eins og Borgarbóka-safnsins gerðu sér alveg ljóst að ekki væri nokkur vegur að komast algerlega hjá að bækur glötuðust með einum eða öðrum hætti. Þar kæmi hvort tveggja til óskilvísi lánþega og að bækur gengju úr sér eins og eðlilegt væri. Þegar bækur glötuðust væru það yfirleitt ekki verðmætar bækur í venjulegum skilningi þess orðs, en tjón væri það engu síður.

Elfa Björk sagði síðan: Við verðum fyrir töluverðum fjárútlátum vegna óskilvísi lánþega og sá hópur er að mínu mati of stór, sem hirðir ekki um að standa skil, þótt ekki megi gleyma þeim, sem skilvísir eru. Íslendingar stæra sig oft af því að vera mikil bókaþjóð og víst er nokkuð til í því. En virðing Íslendinga fyrir bókum held ég að sé alveg í lágmarki og þar þyrfti að verða hugarfarsbreyting. - Nei, við höfum ekki orðið fyrir neinum teljandi skakkaföllum af völdum bókaþjófa. Hér hefur að vísu verið brotizt inn nokkuð oft, en þá eru innbrotsmennirnir iðulega í peningaleit og þar fara menn í geitarhús að leita ullar, sagði Elfa Björk.

Næstur varð fyrir svörum Guðni Kolbeinsson á Handritastofnun Árna Magnússonar og hann sagði: Handritastofnunin er sem kunnugt er ekki útlánsstofnun og við þurfum því ekki að óttast óskilvísi lánþega. Hingað koma svo til eingöngu vísindamenn, innlendir og erlendir, og vinna á safninu sjálfu. Handrit eru geymd hér í sérstakri hvelfingu og ef óskað er að fá afnot af þeim, eru það starfsmenn stofnunarinnar, sem sækja þau þangað. Síðan er þess stranglega gætt áður en lokað er á kvöldin, að lánþegar afhendi handrit, sem þeir hafa fengið léð og enginn fer út nema svo sé. Það má því segja, að hér sé strangt eftirlit, enda um mikil verðmæti að ræða. Hins vegar hefur komið til tals í því augnamiði að efla öryggi enn frekar að setja hér upp þjófavarnarkerfi, sem tengt yrði við lögreglustöðina og myndi það verða til mikilla bóta. Þaö hefur ekki orðið enn, einkum vegna þess, að stofnunin er fjárvana.

Bjarni Vilhjálmsson skjalavörður Þjóðskjalasafns sagði aðspurður, að strangt eftirlit væri haft á safninu. Varzla væri alltaf á sal og enginn fengi bækur eða handrit lánuð nema gegn skriflegri kvittun. Næturvarzla væri að vísu ekki, en lögreglan hefði gætur á húsinu um nætur. Hann sagði ennfremur, að ekki væri um að ræða neina rýrnun, a.m.k. ekki þann tíma sem hann hefði starfað við safnið, og öryggisaðstæður mættu teljast viðunandi.

Einnig hafði Mbl. samband við Finnboga Guðmundsson, landsbókavörð, en hann vildi ekki tjá sig um þessi mál.

mbl.is 3. júní 2004

Í fangelsi í Danmörku fyrir stuld og sölu á fágætum bókum

Tveir karlar og tvær konur voru dæmd í fangelsi í Kaupmannahöfn í dag, fyrir að taka við og selja fágætar bækur, sem stolið hafði verið úr Konunglega danska bókasafninu. Á meðal stolinna bóka sem fólkið tók að sér að selja voru upprunaleg útgáfur bóka eftir heimspekinginn Immanuel Kant og skáldið John Milton, að því er embættismenn segja.

Héraðsdómur í Kaupmannahöfn dæmdi Evu Möller-Kristensen í þriggja ára fangelsi fyrir að hafa selt 92 bækur og 20 myndir að virði um 12 milljóna danskra króna, eða rúmlega 141 milljón íslenskra króna.

Möller-Kristensen er ekkja deildarstjóra á Kongunglega bókasafninu, Frede Möller-Kristensen, sem stal bókunum á sjöunda og áttunda áratugnum. Hann lést árið 2003. Thomas, sonur hjónanna, var dæmdur til tveggja ára fangelsisvistar, en þýsk tengdadóttir hjónanna og írskur fjölskylduvinur hlutu hvort um sig 18 mánaða fangelsisdóm.

Frede Möller-Kristensen, stal á allnokkrum árum yfir 1.600 bókum frá 16, 17 og 18. öld og auk þess skjölum sem eru metin á yfir 150 milljónir danskra króna, eða tæpa tvo milljarða íslenskra króna. Sumir hinna stolnu muna fundust á heimili fjölskyldunnar eftir að fjórmenningarnir voru handteknir í nóvember í fyrra.

Eftir lát bókavarðarins í fyrra, reyndi fjölskylda hans að selja 21 bók í gegnum Christies uppboðsfyrirtækið. Fulltrúar Christies létu hins vegar Konunglega bókasafnið vita af bókunum, eftir að merki bókasafnsins komu í ljós á stolnu bókunum.

mbl.is 24. júní 2005

Sjötug ekkja bókaþjófs í vanda stödd

Dönsk ekkja fyrrverandi starfsmanns á Konunglega bókasafninu í Kaupmannahöfn á yfir höfði sér að verða hrakin af heimili sínu og eigur hennar boðnar upp. Maður konunnar stal yfir 1500 sjaldgæfum bókum úr bókasafninu á nokkurra ára tímabili þegar hann starfaði þar og seldi hann þær hæstbjóðanda. Lögfræðingar bókasafnsins krefjast þess að konan borgi tæpar 18 milljónir danskra króna vegna þjófnaðar eiginmanns hennar, eða um 180 milljónir íslenskra króna.

Danska dagblaðið Politiken greinir frá því í dag að lögfræðingar Konunglega bóksafnsins byggi kröfu sína á því að konan, sem heitir Eva Møller-Kristensen, hafi hylmt yfir þjófnað eiginmanns síns.

Lögfræðingur konunnar segir hana ekki eiga fyrir kröfunni og bendir á að eina eign hennar sé íbúðin sem hún hafi búið í síðastliðin 40 ár. Hæstiréttur í Danmörku hafði þegar gert bankareikninga konunnar upptæka auk þess að dæma hana til að greiðslur sektar um 6 milljóna króna.

Sýnt þykir að konan á ekki fyrir sektargreiðslum vegna brota eiginmanns síns. Segist hún sátt við að íbúð hennar verði boðin upp vegna þessa svo málið taki enda.

Konan er ekki sú eina sem farið hefur illa út úr þjófnaði mannsins en sonur hennar og tengdadóttir voru fyrir nokkrum árum dæmd fyrir aðild að málinu. Voru þau fundin sek um að hafa komið nokkrum sjaldgæfum bókum sem maðurinn stal úr konunglega bókasafninu í sölu og urðu þau að selja heimili sitt til að eiga fyrir sektargreiðslum.

Ekki kemur fram í frétt Politiken hvenær maður konunnar dó.

Af heimasíðu Konunglega leikhússins í Kaupmannahöfn 5. maí 2009.

Bogtyven en skueproces i 3 akter af Daniel Wedel

En teaterversion af Danmarks største kulturrøveri

Periode 01. maj. - 06. juni 2009

Pris 220 kr. 

Varighed 2 timer og 20 minutter inklusiv pause

Om forestillingen

"Det store bogtyveri" blev begået af en forskningsbibliotekar. Bogtyven stjal bøger til en samlet værdi af 150 -300 millioner kroner. Først efter hans død, da de efterladte begynder at sælge ud af kosterne, bliver forbrydelsen afsløret. Bogtyvens enke, hans to vokse børn, svigerinden og en husven er alle sigtet i sagen.

Under retssagen tegnes et kompleks billede. Hvem har egentlig retten på sin side; den offentlige anklager, den forbitrede enke, hendes forsvarsadvokat Merethe Stagetorn eller direktøren for Det Kongelige Bibliotek, Erland Koling Nielsen? Hver har de deres egen sandhed. Og hvad betyder det egentlig for os: historien, kulturarven og de unikke førsteudgaver?

Sandhedsvidner

Til hver forestilling møder vi en af de virkelige hovedaktører, der var involveret i sagen, som får tre minutter til at komme med sin vurdering af dramaet. I de kommende uger vil deres udsagn blive lagt på hjemmesiden, efterhånden som de forekommer i forestillingen.

Ulrik Rasmussens indlæg - forsvarsadvokaten for Silke Albrecht, somvar svigerdatter til bogtyven Frede Møller-Kristensen. Hun fik halvandet års fængsel for at videresælge bøgerne.

Merethe Stagetorns indlæg - forsvarsadvokat for Eva Møller-Kristensen, hustru til Frede Møller-Kristensen. Hun fik tre års fængsel for sin rolle i sagen.

Olga Porotnikoffs indlæg - pensioneret 1. bibliotekar fra Det Kongelige Bibliotek og tidligere kollega til Frede Møller-Kristensen.

Stéphanie Surrugues indlæg - journalist der med kollegaen Lea Korsgaard blev prisbelønnet for dækningen af sagen om tyverierne fra Det Kongelige Bibliotek. De skrev om sagen i to år for Politiken og udgav i 2005 bogen Det store bogtyveri.

Ulf Haxens indlæg - Frede Møller-Kristensens kollega og forhenværende afdelingleder for Judaistisk afdeling på Det Kongelige Bibliotek.

Erland Kolding Nielsens indlæg - direktør for Det Kongelige Bibliotek, der fyrede bogtyven. (Vi bringer den uforkortede udgave).

Marianne Juhls indlæg - journalisten der dækkede sagen for Jyllands-Posten.

Lea Korsgaards indlæg - journalist og medforfatter til bogen Det store bogtyveri.

Pressen skrev

Et overrumplende pletskud. (…) Alle menneskelige grundholdninger om kærlighed og tillid og dygtighed og kollegialitet lider skibbrud i denne historie, der præsenteres så elegant, som var det en underspillet engelsk krimi.

Knud Cornelius, Frederiksborg Amts Avis

Høj underholdningsværdi. (...)...det er sjovt teater, Daniel Wedel og Egill Pálsson har sat på scenen. Studentikost, satirisk, ironisk, let parodisk, godt spillet af seks gode skuepillere, der elegant træder op på det store bord og giver teater-virkeligheden til bedste.

Henrik Lyding, Jyllands-Posten

…forestillingen fænger med sin granskning af motiver og relationer mellem mennesker.

Monna Dithmer, Politiken

"Bogtyven" er et intelligent debatstykke om sandhed og løgn på Nationalscenen. Lars Wredstrøm, Børsen

"Bogtyven" hører til i den absolut bedste ende af tidens mange virkelighedsteater-projekter på teatret alene på grund af sin ferme og underholdende montage og sine glimrende udnyttede skuespillere (…) 

Jakob Steen Olsen, Berlingske Tidende

"I lighed med skuespillet Forbrændt på Store Scene kan man nu glæde sig over, at Det Kongelige Teater har et ensemble, der kan garantere alle roller topbesat. (…)Velafstemtheden i dette dokudrama er til at tage og føle på."

Peter Johannes Erichsen, Weekendavisen

Medvirkende

Mikkel Arndt

Helle Fagralid

Tina Gylling Mortensen

Kirsten Olesen

Benjamin Boe Rasmussen

Søren Thomsen

Iscenesættelse: Daniel Wedel med Egill Pálsson