Úr formála Jóns Eyþórssonar fyrir Ferðabók 1958

Á 19. öldinni fæddust Íslandi margir góðir synir, einkum skáld, stjórnmálaskörungar og málvísindamenn. Nöfn þeirra eru sem kennileiti á auðnuvegi lands og þjóðar. Einn slíkra öndvegismanna var höfundur þessarar bókar, Þorvaldur Thoroddsen.

En hann hefur sérstöðu. Hann var vísindamaður í náttúrufræði. Hann orti ekki ættjarðarljóð og hann gekk ekki fram fyrir skjöldu í stjórnmálabaráttu Íslendinga, en hann setti sér það mark að kanna og kynna ættjörðina sem frelsishetjur og skáld börðust fyrir og sungu lof. Hann vildi ekki að útlendingar einir gerðust til þess að rannsaka náttúru Íslands og lýsa henni. Það særði þjóðarmetnað hans. Þess vegna varði hann nærfellt 20 æviárum sínum til þess að ferðast um Ísland og rannsaka það, og næstu 20 árum varði hann til þess að rita um það, náttúru þess og sögu.

Það var hans skerfur til sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar.

Hann dvaldist hálfa ævina erlendis. Þar var hann virtur borgari og víðfrægur vísindamaður og landkönnuður. Landar hans lágu honum á hálsi fyrir það að taka ekki virkan þátt í baráttu fyrir stjórnfrelsi. Það var ekki hans verkahringur, en hvar sem hann fór bar hann Íslandi virðulegt vitni. Hann var sómi þess og skjöldur, en ekki sverð. –

Þorvaldur Thoroddsen fæddist 6. júní 1855 í Flatey á Breiðafirði, elzta barn þeirra Jóns Thoroddsens sýslumanns og Kristínar Þorvaldsdóttur (Sivertsen), hins kunna bændahöfðingja í Hrappsey. Sjö ára gamall fluttist hann með foreldrum sínum að Leirá í Leirársveit og ólst þar upp til ellefu ára aldurs. Þá var honum komið fyrir til náms hjá Jóni Árnasyni þjóðsagnaritara og móðursystur sinni, Katrínu Þorvaldsdóttur. Jón var þá biskupsritari í Reykjavík.

Þegar Þorvaldur var 13 ára andaðist faðir hans frá mörgum börnum í ómegð. Kom það af sjálfu sér að Þorvaldur varð fóstursonur þeirra Jóns og Katrínar alla skólatíð sína í Reykjavík. Var honum það mikið happ. Þar átti hann kost nægra bóka og drakk í sig þjóðlegan fróðleik, enda var hann allra skólasveina fjölfróðastur í ýmsum greinum þótt ekki væri hann talinn mikill námsmaður í sumum. Einn kennari hafði jafnvel á orði að hann mundi seint verða að manni.

Stúdentsprófi lauk Þorvaldur 1875, tvítugur að aldri, og hélt samsumars til háskólanáms í Kaupmannahöfn. Gekk hann hiklaust að námi í náttúrufræði og hugðist velja dýrafræði sem sérgrein. Þetta fór þó nokkuð á aðra lund. Þegar á öðru námsári sínu bauðst honum að taka þátt í rannsóknarför prof. J. F. Johnstrups til Öskju og Mývatnsöræfa. Sú för opnaði honum innsýn í tröllaheim íslenzkra eldfjalla og beindi huga hans að jarðfræði og landafræði.

Árið 1880 var stofnaður gagnfræðaskóli á Möðruvöllum í Hörgárdal Var Þ. Th. boðin kennarastaða í náttúrufræði við skólann. Þótti honum of viðurhlutamikið að neita því boði, enda réðu kennarar hans honum til þess að sleppa heldur háskólaprófi en missa af embættinu. Slíkar stöður lágu þá ekki á lausu fyrir náttúrufræðinga á landi hér. Þegar hann sleit háskólanámi var hann albúinn að ljúka prófi eftir eitt misseri.

Þorvaldur var kennari á Möðruvöllum frá hausti 1880 til vors 1884. Þá fékk hann leyfi frá kennslu gegn því að fá mann í sinn stað. Kenndi Benedikt Gröndal skáld fyrir hann veturinn 1884–85. Þann vetur dvaldist Þ. Th. erlendis, fyrst í Kaupmannahöfn en síðan í Leipzig og brá sér til Ítalíu um vorið. Þessi för varð honum mjög til þroska og framdráttar. Hann hafði þá stundað rannsóknnr á Íslandi í þrjú sumur og kynnzt slíkum regineyðimörkum sem Ódáðahrauni og Reykjanesfjallgarði. Honum var hvarvetna vel tekið sem fullveðja vísindamanni og landkönnuði.

Sumarið 1885 er Þ. Th. að mestu í Reykjavík. Hann lagði þá fyrir alþingi tillögur um að hefja skipulega rannsókn á öllu landinu og semja Íslandslýsingu á svipuðum grundvelli og þeir Jónas Hallgrímsson og Jón Sigurðsson höfðu í huga. Sú tillaga fékk lítinn byr en Þorvaldi var veittur styrkur til rannsókna, 1000 kr. á ári næstu tvö ár, með talsverðum eftirtölum.

Um þessar mundir losnaði kennaraembætti í náttúrufræði við latínuskólann og var Þorvaldi veitt það. Fluttist hann þá frá Möðruvöllum til Reykjavíkur. Tveimur árum síðar kvæntist hann Þóru Pétursdóttur biskups, og var hjónaband þeirra farsælt.

Á árunum 1886–1889 heldur Þ. Th. áfram rannsóknum sínum á sumri hverju og ferðast þá um Vestfirði alla, Kjalveg, til Veiðivatna o. v. Sumarið 1889 felldi alþingi hins vegar að veita honum rannsóknastyrk næstu tvö árin, 1890 og 1891. Þá bauðst honum farareyrir frá Svíþjóð til rannsókna á Snæfellsnesi á næsta ári, en 1897 hélt hann að mestu kyrru fyrir. Þá um sumarið veitti alþingi honum ferðastyrk að nýju og síðan árlega til 1898. Hin síðustu fjögur árin fékk hann einnig styrk úr ríkissjóði Dana.

Frá kennslustörfum fékk Þorvaldur leyfi á árunum 1894/'95 til 1. janúar 1900, er hann fékk lausn frá embætti með eftirlaunum, en fram til þess tíma gegndi Bjarni Sæmundsson kennsluskyldu hans við Latínuskólann.

Haustið 1895 fluttist Þorvaldur Thoroddsen með fjölskyldu sinni til Kaupmannahafnar og átti þar heima síðan til dauðadags, 28. september 1921. Hann varð því aðeins 66 ára gamall. Banamein hans var heilablæðing.

Bogi Th. Melsteð segir í minningargrein um Þorvald Thoroddsen að alls hafi hann fengið frá alþingi til rannsóknaferða 12.934 kr. í 13 ár.

Eftir að Þorvaldur settist að í Kaupmannahöfn gaf hann sig eingöngu að heita mátti að ritstörfum. Má segja, að hvert stórverkið ræki annað frá hans hendi:

Landfræðissaga Íslands kom út á árunum 1892–1904
Jarðfræðiuppdráttur Íslands 1901
Island. Grundriss der Geographie und Geologie 1905–1906
Lýsing Íslands I–II bindi 1908–1911
Ferðabók 1913–1915
Árferði á Íslandi 1916–1917
Lýsing Íslands I.–II. bindi 1919–1922
Geschichte der isländischen Vulkane var rituð 1909–1912, en gefin út að höfundi látnum 1925
Ævisaga Péturs biskups, tengdaföður hans, kom út 1908

Auk þess ritaði hann slíkan urmul greina í tímarit og blöð á ýmsum tungumálum, að einsdæmi mun vera. Er skrá yfir ritgerðir hans í IV. bindi Ferðabókarinnar, bls. 205–237.

Þorvaldur Thoroddsen var ekki aðeins þjóðkunnur maður, hann var vísindamaður og landkönnuður á heimsmælikvarða. Ræðumaður var hann bæði skýr og notalegur, og var því sótzt eftir fyrirlestrum hans víða um lönd. Hann var maður virðulegur og alvörugefinn í fasi, en jafnframt léttur í máli, gamansamur og fjölfróður jafnt í sögu og bókmenntum sem náttúruvísindum. Þegar frá leið hafði hann góðar tekjur og gat bæði haldið sig vel og ferðazt. Þó mun hann alla tíð hafa verið næsta aðsjáll og hagsýnn í fjármálum.

Þegar Þorvaldur lauk rannsóknum sínum þekkti hann Ísland og jarðfræði þess svo miklu betur en nokknr annar samtíðarmaður að hann gat með miklum rétti sagt: Vér einir vitum. Að vísu var honum ljóst að margt var ógert og ókannað, en hann snerist þó heldur snúðugt við þeim sem eftir komu og héldu fram nýstárlegum skoðunum í íslenzkri jarðfræði. Hann þvertók þó engan veginn fyrir að þeir kynnu að hafa rétt fyrir sér, en bar brigður á rök þeirra.

Ég þykist hafa kynnzt Þorvaldi Thoroddsen býsna mikið á því að saumfara 1. bindi Ferðabókar hans. Við þá kynningu hefur virðing min fyrir afrekum hans fest djúpar rætur. Það hlýtur að vekja undrun og aðdáun, hversu miklum og nákvæmum fróðleik hann hefur safnað við óhæg ferðaskilyrði og alltof stuttan tíma. Athugunargáfa hans hefur verið örugg og minnið frábært. Hann er líka svo hagsýnn, að ætla sér aldrei meira en aðstæðurnar leyfa.

Því hefur verið haldið fram, að rannsóknir Þ. Th. séu víðtækar að vissu marki en grafi ekki djúpt. Í þessu er að vísu nokkuð hæft. Hann hafði sjaldan tíma né tækifæri til að sökkva sér ofan í afmörkuð svæði eða einstök atriði. Samt er því svo varið að enginn jarðfræðingur eða náttúrufræðingur yfirleitt, innlendur eða erlendur, byrjar rannsóknarstarf hér á landi án þess að taka sér fyrst í hönd eitt af verkum Þorvalds og segja við sjálfan sig:

„Hvað skyldi Thoroddsen segja um þetta?“

1. vetrardag 1958
Jón Eyþórsson