„... sígilt undirstöðurit íslenzkrar vísinda- og menningarsögu.“

Ágúst H. Bjarnason 2003

„Stóri kosturinn við rit eins og Landfræðissöguna er sá að þau verða aldrei úrelt. Þvert á móti er skemmtilegra að lesa þau eftir því sem þau eldast.“

Gunnar Karlsson 2003

„Enginn hefur frætt menn, bæði innlenda og útlenda, svo vel og rækilega um land vort sem hann. Í þeim efnum bar hann svo mjög af öllum öðrum, að það er eiginlega ekki hægt að bera hann saman við neinn annan.“

Bogi Th. Melsteð 1923

„Landfræðissagan verður mikið forðabúr og fjársjóður, þegar hún er búin, einkum fyrir alþýðu og uppvaxandi fólk. Dr. Þorvaldur ritar ekki einungis lipurt og skemmtilega, heldur sem valinn fóstri og fræðari þeirra kynslóða, sem taka við eftir oss, sem nú lifa og eru þegar komnar á vaxtaskeið."

Matthías Jochumsson 1902

Landfræðissaga Íslands eftir Þorvald Thoroddsen var gefin út af Hinu íslenska bókmenntafélagi í fjórum bindum á árunum 1892-1904. Hún hefur að geyma eins og stendur á titilblaði „hugmyndir manna um Ísland, náttúruskoðun og rannsóknir fyrr og síðar“.

Hefst frásögnin á siglingu Forn-Grikkja á hafinu fyrir norðan Bretlandseyjar fyrir tuttugu og tveimur öldum og hugsanlegri komu þeirra til Íslands (Thule). Raktar eru frásagnir og furður, sem miðaldamenn settu saman af þessu undarlega landi elds og ísa með sex mánaða samfelldum degi og sex mánaða nótt. Þótt frásögnin skýrist dálítið, þegar tímar liðu fram, örlar lítið á því, að útlendingar geri sér réttar hugmyndir um landið sjálft og íbúa þess. Það heldur áfram að vera land undra og geigs og þjóðin jafnvel blöskrun mannkynsins í huga þeirra erlendu manna, sem vissu á annað borð að landið væri til.

Íslendingum var þetta að sjálfsögðu allt kunnara, þó að vanhyggja og hindurvitni um allt er snertir náttúruvísindi settu þeim þröngar skorður. Undir lok sextándu aldar fóru þeir að setja saman bækur á latínu til þess að kynna erlendum mönnum land sitt og þjóð. En raddar þeirra gætti helsti lítið í samfelldum kór fáfræði og ýkjusagna. Það er í rauninni ekki fyrr en eftir miðja átjándu öld, með leiðangri þeirra Eggerts og Bjarna, sem vísindaleg rannsókn landsins hefst og hinar þjóðsagnalegu víkja undan. Báða þessa þætti rekur Þorvaldur Thoroddsen rækilega og að jöfnu í bók sinni, og er gildi hennar ekki síst fólgið í því.

Í bókinni eru raktar hinar fjölmörgu rannsóknir og athuganir innlendra manna og erlendra, flestra erlendra. Glöggt má ráða um tillag hvers og eins, og hvernig þekkingu manna á landinu þokar fram. Koma þar fram menn af mörgum þjóðernum: Danir, Norðmenn, Svíar, Englendingar, Þjóðverjar og Frakkar. Allir lögðu þeir fram nokkurn skerf, meiri eða minni að vöxtum og gæðum. Jafnvel túristar bjóða fram sinn hlut. Þótt ekki væru þeir beinlínis vísindamenn með rannsóknir fyrir augum, voru sumir þeirra glöggskyggnir á það sem bar þeim fyrir augu. Má í þeim hópi nefna Henderson og Dufferin lávarð með glöggu skyggni á hinu sérstaka í fari þjóðarinnar og náttúru landsins. Það fer auðvitað að vonum, að bókin greini rækilegast frá rannsóknaferðum.

Margir þessara útlendinga gerðu frábærar myndir af landslagi og sérkennilegum náttúruminjum. Þorvaldur átti því miður engan kost á því að birta neitt af slíkum myndum eða uppdráttum, til skýringa á efni bókarinnar. Úr því er bætt í þessari útgáfu sem er í fjórum bindum eins og frumútgáfan.

Um það bil heil öld er liðin síðan Landfræðissagan var samin, og það hefur verið öld mikilla framfara og breytinga á hverju vísindasviði og ekki síst jarðfræðinni, einmitt þeirri grein náttúruvísinda, sem Þorvaldur helgaði sér sérstaklega og fjallar mest um í bók sinni. Rit sem hann þekkti ekki hafa komið í leitirnar. Íslandslýsingar biskupanna og feðganna Odds Einarssonar og Gísla sonar hans, hinar merkustu frásagnir, sem lágu þá týndar og grafnar í enskum og þýskum bókasöfnum, hafa nú verið birtar og öllum aðgengilegar. Fjölmargar íslenskar heimildir sem áður voru á víð og dreif, eins og annálar, fornbréfasafn og alþingisbækur, hafa verið prentaðar. Þrátt fyrir mikinn dugnað gat Þorvaldur ekki nýtt sér þær heimildir sem skyldi, enda var hann maður síns tíma um heimildakönnun.

En þrátt fyrir þessa annmarka og finna megi sitt af hverju í innlendum og erlendum heimildum bókinni til auka og fróðleiksbóta, þá er hér samandreginn svo mikill fróðleikur, að flestum sem eitthvað þurfa að fjalla um efni bókarinnar verður það fyrst fyrir að spyrja: Hvað skyldi nú Thoroddsen segja um þetta? Svo mikið er víst, að til engra af ritum þessa athafnasama vísindamanns er jafnoft vitnað í bókum síðari ára en einmitt Landfræðissögunnar.

Landfræðissagan hefur ugglaust verið prentuð í fremur litlu upplagi. Íslendingar voru þá ekki fleiri en undir eða yfir hundrað þúsund. Hún er nú löngu uppseld og dýr ef henni skýtur upp á uppboðum eða hjá fornbókasölum. Bókin er mikil náma um sögu og náttúru landsins og þær rannsóknir sem fyrir hendi voru undir lok nítjándu aldar. Mörgum af þáttum hennar hafa verið gerð rækilegri skil síðan og því mun verða haldið áfram í framtíðinni. Hitt er fremur ólíklegt að yfirlit, svo umfangsmikið og á jafnbreiðum undirstöðum, verði sett saman á næstunni.

Þrátt fyrir rannsóknir og framfarir í vísindasögu síðustu aldar, er bókin enn undirstöðurit um mikilvæga þætti í könnunarsögu landsins. Og það er heldur ekki úr vegi að gera hinum merka vísindamanni, höfundi bókarinnar, nokkra minningu með endurútgáfu hennar.