Stefán Snævarr bloggar um Bréf til Maríu (tekið af bloggsíðu hans með leyfi höfundar):

Sagt er að bragur Megasar um Sæmund fróða fjalli um bróður hans, Einar Má Jónsson, söguprófessor við Svartaskóla í París en sá þykir lærdómsmaður mikill. Ég hef hitt hann tvisvar eða þrisvar fyrir allmörgum árum, síðast í fylgd með franskri konu, kenndri við ást, líklega líka kenndri af ást.

Mér þótti mikið til visku Einars Más koma enda virðist viska fylgja nafninu, nafni hans Guðmundsson er með vitrari skáldum. Jónsson fróði geystist nýverið fram á hinn íslenska ritvöll með bók sem bergmálar Bréf til Láru. Sú heitir Bréf til Maríu og er blanda af lífsreynslusögum og fræðilegum bollaleggingum í formi bréfs til vinkonu. Reyndar vill vinkonan gleymast og bréfaformið líka enda liggur höfundi mikið á hjarta. Hann skrifar í hinum góða gamla heimsósómastíl, býsnast mjög yfir aldarfarinu, ekki síst eins og það artar sig í Frans. Hann formælir jafnt sextíuogáttakommum sem frjálshyggjumönnum og formgerðarstefnumönnum, alþjóðarembungum sem tölvufíklum, nýtískusinnum í skóla­málum sem andstæðingum sígildrar menntunar, rétthugsendum sem ranghugsendum.

Sextíuogáttað franska er honum hugleikið enda upplifði hann atburðina í maí og var barinn í hausinn af löggunni. Hann er ómyrkur í máli um kreddufestu allra handa komma sem óðu uppi í Frakklandi á þessum árum og gagnrýnir tískumennsku franskra menntamanna. Að hans mati er ástæðan fyrir hóphyggju þeirra sú að allt menntalíf í Frakklandi hafi verið samþjappað á litlum stað í París. Þar var einfaldlega ekki pláss fyrir sérvisku og tískumennin óðu uppi.

Eins og gefið var í skyn fer formgerðarstefnan franska einkar mikið í taugarnar á Einari Má. Hann greinir reyndar ekki milli hennar og póststrúktúralismans en það veikir gagnrýni hans talsvert. Strúktúralisminn hverfðist fljótlega í póststrúktúralisma. Samkvæmt þeim fyrrnefnda er hugsun okkar njörvuð í hugmyndakerfi, málið talar gegnum okkur. En kokkabækur póststrúktúralismans eru öðruvísi, engin fastmótuð hugmyndakerfi eru til, mál og merking eru á fleygiferð, enginn getur stigið niður í sömu merkingarelfurina tvisvar. Mér hefur dottið í hug að póststrúktúralisminn sé díalektísk eining strúktúralisma og tilvistarspeki enda Nietzsche ættfaðir beggja. Tilvistar­spekingar lögðu áherslu á frelsi okkar til að skapa okkur sjálf, þeir síðarnefndu töldu manninn aðeins fall af formgerðunum. Í póststrúktúralismanum má finna jafnt þætti úr málspeki strúktúralismans sem Nietzsche-innblásnar hugmyndir um að við getum skapað líf okkar sem listaverk væri.

Þessu hélt Michel Foucault fram á póststrúktúralistaskeiði sínu. En Einar Már einblínir á hið fyrra tímabil hans, formgerðarskeiðið. Hann er á móti hinni strúktúralísku kenningu Foucaults um að epistemur eða þekkingarkerfi ákveði hvað hægt sé hugsa. En um leið leggur Einar fróði mikla áherslu á að tungumál móti hugmyndir okkar og að sérhvert tungumál skapi sinn eigin hugarheim sem vart er hægt að bera saman. Hann sér ekki að þetta er einmitt hugmynd Focaults! Sérhvert episteme er eins konar mál með sínum hugarheimi. Þar eð ekki er hægt að þýða úr einu máli í annað með þeim hætti að málin spegli hvort annað þá er heldur ekki hægt að bera epistemurnar saman. Þess vegna er sérhver breyting á epistemu róttæk hvörf. Þetta minnir á kenningu Thomasar Kuhns um viðtök (paradigmur) í vísindum. Líkja má sögu vísindanna og viðtakanna við það hvernig við nálgumst tvíræðar myndir á borð við héraandarmyndirnar (frá einu sjónarhorni sýnir slíkar myndir héra, frá öðru önd). Þegar eitt viðtak tekur við af öðru er eins og það sem áður virtist héri verði að önd.

Þar á móti er það rétt hjá Einari Má að Foucault virðist engu skeyta um sagnfræðilegar rannsóknir og bregður oft dularhjúpi yfir rök sín ef einhver eru. En auðvitað gæti hann slysast til að hafa á réttu að standa fyrir því. Einar fer háðuglegum orðum um þá staðhæfingu Foucaults að maðurinn sé sköpunarverk epistema og gæti hrokkið upp af. En söguprófessorinn fjölvísi sér ekki að þegar Foucault talar um manninn þá virðist hann eiga við einstaklinginn sem afgerandi, frjálsan geranda. Það fyrirbæri er sköpunarverk sögunnar og gæti horfið („maðurinn gæti dáið“). Það gæti til dæmis gerst með því að í framtíðinni litum við á okkur sjálf sem eins konar flókin vélmenni (þetta er mín viðbót við Foucault).

Fyrr á tímum og utan Vesturlanda leit/lítur fólk á sig sem hluta samfélagsins og ekkert annað. Norsk-pakistanskur lögfræðingur segir t.d. að Pakistanar skilji ekki einstaklings­hugtakið. Reyndar held ég að ævinlega hafi verið til vísir að einstaklingi í líki sjálfvitaðra mannvera en það er önnur saga. Saga Foucaults er skárri en hún virðist við fyrstu sýn.

Derrida fær ekki betri móttökur hjá Einari Má, satt best að segja er hann líka ögn ósanngjarn við þennan maître penseur. Sá sagði aldrei að ritað mál hefði komið á undan talmáli heldur að frumritmálið (arche écriture) sé forsenda beggja og þó þeim háð (hið gefna og upprunalega er ekki til samkvæmt kokkabókum Derridas og hans andlega föðurs, hins þýska Meisterdenkers Heideggers). Hugmyndin virðist vera sú að talmál hafi ýmsa af eiginleikum ritmáls, gagnstætt því sem þeir heimspekingar sem mest hömpuðu talmálinu gerðu sér grein fyrir. Til dæmis væri mælandinn engan veginn herra merkingarinnar fremur en rithöfundurinn og merkinginn aðeins gefin í félagslegu rými eins og merking ritmáls. Hugsun eða upplifun mælandans ein ljær ekki orðunum merkingu gagnstætt því sem talmálsfíklarnir héldu.

Bæði Ljótharður (Lyotard) og Roland Barthes fá einn á snúðinn hjá Einari Má og aftur er hann dálítið óvæginn. Barthes er að minni hyggju skemmtilegur próvókatör og það sama gildir um marga franska fræðimenn. Enginn ástæða er til að taka staðhæfingum þeirra bókstaflega, þeir eru stríðnari en fjandinn. Slíka stríðni má sjá í yfirlýsingum Baudrillard um að flóastríðið hafi aldrei verið háð. Síður vafasama stríðni má finna í einni af skemmtilegustu greinum Barthes í Goðsögunum. Þar snýr hann faðirvori Odysseifskviðu upp á hjólreiðakeppnina Tour de France. Sigurvegarinn er eins og Oddiseifur, hann kemur aftur til upphafsreitar eftir að hafa mátt leysa margar erfiðar þrautir og verið oft hætt kominn. Það fylgir sögunni að ég reyndi ungur sveinn að feta í fótspor Barthes: Ég hélt því fram að enska knattspyrnan væri eins og framhaldssaga, menn biðu sérhvern laugardag í ofvænni eftir framhaldinu. Svo lyki sögunni á vordögum þegar upplýsist hvaða lið varð Englandsmeistari.

Hvað sem því líður var franski strúktúralisminn ekki bara flipp og tilgerð, hann hafði visst fræðilegt gildi. Til dæmis skópu franskir strúktúralistar frásagnarfræðin en þó undir áhrifum frá rússneskum formalistum á borð við Vladimir Propp. Einna hæst ber meðal franskra frásagnarfræðinga Geirharð Litlaséní (Gérard Genette), Litháan Algirdas Greimas, Búlgarann Tzvetan Todorov og títtnefndan Barthes (hann skrifaði reyndar a.m.k. eina afbragðsgrein um frásögur). Nefna má að kvikmyndafræðingurinn Christian Metz hafði vit á að nýta sér málvísindadillu strúktúralismans með vitlegum hætti. Hann benti á að ekki væri frjótt að líkja kvikmyndum við málkerfi, merking tákna þeirra væru ekki sammælisatriði (þau eru ekki „arbitrer“). Í staðinn mætti líkja þeim við málbeitingu, myndskeið í bíómynd er eins og staðhæfing: Maður gengur eftir götu (getur lýst myndskeiði eða verið staðhæfing). Myndskeið geta svo haft aukamerkingar eins og staðhæfingar, gatan kann að vera myrkvuð og með því gefið í skyn að maðurinn sé dapur. Það fylgir sögunni að Metz datt svo í lacönskuna frönsku og þá var voðinn vís.

Speki Lacans virðist heldur vond, satt best að segja er meira en lítið til í gagnrýni Einars Más á franska tískuspeki þótt hann hefði mátt vera ögn sanngjarnari. Hann heldur Sartre mjög á lofti en láist að geta þess að Veran og neindin er undir vægast sagt sterkum áhrifum frá Heidegger, sumt næstum stolið.

Einar Már kvartar mjög yfir framsókn frjálshyggjunnar í Frakklandi. Sjálfum þótti mér Frakkland ekki ýkja frjálshyggjuvætt þegar ég dvaldi í Nice hér um árið. Ekki var að hægt að kaupa dagblöð nema í tóbaksverslunum, þær höfðu einkaleyfi á slíku. Hvað sem því líður gagnrýnir hann frjálshyggjuna af nokkurri hind þótt ekki virðist hann hafa kafað djúpt í speki hennar. Hann virðist aðallega styðja sig við áróðursrit eftir einhvern franskan Hannes sem kallast „Lepage”. Lepage þessi segir endalausar frægðarsögur af amerískum frjálshyggjuhagfræðingum rétt eins og Hannes gerði á velmektardögum sínum. Einar Már bendir meðal annars á það fáránlega við mærðarvellu frjáls­hyggju­manna um einkaeign. Það er engan veginn gefið að einkavæðing stuðli að bættri nýtingu auðlinda. Ekkert er því til fyrirstöðu að einkaaðili óski skjótfengins gróða og ryksjúgi því auðlindir sem hann á í einum grænum hvelli. Saga sýnir líka að einkaeign er stundum af af hinu illa eins og þegar aðalsmenn í Skotland slógu eign sinni á land sem áður hafði verið "almenningur" og fótumtróð með því almenning. Bæta hefði mátt við því hvernig troðið var á frumbyggjum Norðurameríku er veiðilendur þeirra voru teknar eignarnámi. Indjánarnir hreinlega drápust úr hungri. Ekki fór betur fyrir svertingjum Afríku. Bæði Arabar og Evrópumenn skilgreindu þá sem einkaeign sína. Einkafyrirtæki fluttu svo þessar eigur sínar yfir höfin og miljónir svartra þræla dóu fyrir vikið. Svona er nú einkareignarétturinn fullkominn. En auðvitað má benda á að einkaeignarétturinn virkar ekki almennilega nema í réttarríki. Sú starfsemi sem hér er rætt um átti sér stað utan vébanda slíks ríkis. Samt leysir það ekki vanda hins skjótfenga gróða, réttaríkið getur ekki komið í veg fyrir rányrkju ofurgráðugra einstaklinga.

Ekki er Einar hrifinn af því sem hann kallar „molakenninguna“ (the trickle down theory), þeirri frjáls­hyggjukenningu að ef þeir ríku verða ríkir við skilyrði frjáls markaðar þá muni molar detta af allsnægtaborði þeirra. Almenningur muni grípa molanna fegins hendi og allir munu njóta betri kjara fyrir vikið. Nefna má að Nóbelshagfræðingurinn Joseph Stiglitz andæfir molakenningunni í bók sinni Globalization and its Discontents. Hann segir að á nítjándu öldinni hafi fátækt aukist í frjálshyggjuparadísinni bresku og að kaupmáttur tekna hinna fátækustu hafi minnkað vestanhafs á níunda tug síðustu aldar. Þá hófst mikill markaðsvæðing undir forystu Reagans forseta. Að sögn Anthony Giddens hirti ríkasti hundraðshluti þjóðarinnar 60% af hagvextinum á þessu mikla frjálshyggju­skeiði. Reyndar segir David Harvey það undarlegan fjanda að á níunda tugnum hafi breska og bandaríska frjálshyggjuhagkerfið staðið sig lakara en ríkisafskiptahagkerfi Austur-Asíu og Vestur-Þýskalands. Það eina góða við efnahagsstefnu frjálshyggjunnar sé að hún geti ráðið niðurlögum verðbólgu.

Einar fróði lýsir eftir almennilegri sögu frjálshyggjunnar sem afhjúpi skuggalegan uppruna hennar. Sú saga er þegar til, bók áðurnefnds Harveys A Brief History of Neoliberalism. Harvey heldur því fram að ákveðnir valdamiklir og auðugir aðilar hafi hreinlega haft hag af því að frjálshyggjuvæða heiminn og stuðlað að því með ráðum og dáð. Ekki skal dæmt um ágæti þessarar kenningasmíðar. En hitt skal sagt að Einar er jafn einhliða í fordæmingu sinni á frjálshyggjunni og formgerðarstefnunni. Hefur frjáls­hyggjan ekki haft neitt gott í för með sér? Hefur til dæmis rýmkun á opnunartíma búða ekki verið búbót fyrir neytandann? Er ekkert hægt að læra af gagnrýni frjálshyggjunnar á velferðaríkið?

Einar Már skýtur skildi fyrir velferðina og er það vel en talar eins og velferðarríkið sé algerlega hafið yfir gagnrýni. Svo er ekki, til dæmis hafa barnaverndarnefndir víða um lönd tekið sér mikið vald yfir fjölskyldum. „Sá er vinur er til vamms segir“, bestu vinir velferðarríkisins eru þeir sem þora að gagnrýna það með það fyrir augum að bæta það.

Andfrjálshyggjumaðurinn Einar Már er líka andsnúinn alþjóðavæðingu og fer mikinn er hann lýsir eymd hennar. Hann ver hugmyndina um þjóðerni og ferst sú vörn vel úr hendi. Hann talar reyndar eins og þjóðir hafi alltaf verið til en það er ofmælt. Réttar er að ávallt hefur verið til vísir að þjóðum í formi ættbálka og þess sem Anthony D. Smith kallar „stórþjóðflokka“ (ethnie). Berið þetta saman við það sem áður segir um vísi að einstakling.

Hvað sem því líður þá er gaman að til séu gáfumenn sem ekki elta tísku andþjóðernisstefnunnar! Reyndar eltir þessi Sæmdundur fróði vorra tíma fáar tískur, hann fer sínar eigin leiðir. Bók hans er þrælskemmtileg aflestrar, feikiögrandi og frábærlega vel skrifuð. Sé hún jeremíaða þá vil ég meir, meira handa Maju og mér sjálfum!

27. júní 2007 – Stefán Snævarr