Maríu hafði gengið framúrskarandi vel í námi og þótt hún væri aðeins tuttugu og eins árs var hún að leggja síðustu hönd á doktorsritgerðina sem hét einfaldlega: Kærleikur. Hún var að fara yfir niðurlagið, „guð er kærleikur og að vera frjáls er að vera skuldbundin honum,“ þegar hún fann skyndilega til undarlegrar svimatilfinningar. Augnablik hélt hún að myndi líða yfir sig, allt rann út í hvíta móðu og hún hætti að greina letrið á síðunum fyrir framan sig.

°Ég má ekki missa meðvitund.°

Þar sem allt hringsnerist fyrir sjónum hennar lokaði hún augunum, síðan reyndi hún að anda djúpt. Eftir smástund treysti hún sér til að rísa á fætur, en hún varð að styðja sig við veggi og húsgögn. Þannig gat hún fikrað sig inn á bað, skrúfað frá kalda vatninu í sturtunni og látið streyma yfir höfuðið.

„Ó guð, ó guð,“ stundi hún upp úr kvölum sínum. Brátt leið henni ögn skár, skrúfaði fyrir vatnið og teygði sig í handklæði. Af gömlum vana leit hún ekki í spegilinn á leiðinni fram. Hún þurrkaði sér hressilega um hárið til að koma blóðinu á hreyfingu, lagaði te, fór með það inn í vinnuherbergið og settist við skrifborðið.

°Jæja, hvað svo sem þetta var þá líður mér betur núna.°

Hún tók ritgerðina, sem var á þriðja hundrað síður og fletti henni. Hún fletti hraðar og hraðar. Síðurnar virtust ennþá auðar, eins og þegar hún var í óráðinu. Hún leit í kringum sig.

°Er þetta ekki áreiðanlega ritgerðin?°

Ekki bar á öðru. Hún opnaði efstu skúffuna sem var full af minnisbókum, dagbókum og lausum blöðum sem hún hafði punktað á allskyns athugasemdir og hugdettur. Henni krossbrá. Skúffan var full af auðum blöðum. Hún reif hverja dagbókina af annarri upp úr skúffunni og blaðaði í þeim, en þær voru allar jafn auðar og aldrei hefði verið skrifaður stafur í þær.

°Er ekki allt í lagi með sjónina í mér?°

Hún gekk að bókaskápnum, tók fram vasaútgáfu af Nýja testamentinu, opnaði af handahófi og las smátt letrið:

„Himinn og jörð munu líða undir lok, en orð mín munu aldrei undir lok líða.“

María setti bókina aftur í hilluna og gekk hægum skrefum inn í eldhús til að líta á minnistöfluna, þar sem hún hafði hengt upp allskyns athugasemdir og minnispunkta innan um úrklippur úr dagblöðum og tímaritum. Öll blöð sem hún hafði sjálf skrifað á eða vélritað voru auð. Hún starði lengi á töfluna, gekk síðan að eldhúsborðinu, lét fallast á stól og horfði út um gluggann. Árniðurinn barst henni til eyrna og handan tígulegra skólabygginganna sá hún fossúðann stíga upp yfir trjátoppana. Regnbogi. Tár liðuðust niður vanga hennar og hún hvíslaði:

„Af hverju.“

Hún hallaði sér fram á borðið og grét sig í svefn.

Er hún vaknaði aftur var orðið skuggsýnt. Hún fór inn í vinnuherbergið, kveikti á tölvunni og skoðaði efnisyfirlitið. Samkvæmt því var ekkert inni á harða diskinum og þegar hún athugaði skífurnar voru þær líka tómar. Hún fór fram á gang, opnaði handtöskuna sína og tók upp veskið. Hún fór með stutta bæn, opnaði svo veskið og tók út persónuskilríkin. Allt sem snerti hana var burtmáð af þeim, nafn, kennitala, lögheimili. Hún klæddi sig í yfirhöfn og skó og fór út. Hún tók strikið yfir að kennarabústöðunum og bankaði hjá Pétri, kennara sínum og doktor í guðfræði. Pétur kom til dyra á náttslopp. Hann var orðinn nokkuð aldurhniginn en vel ern og þegar hann hafði sett lonníetturnar á nefið sagði hann:

„María mín, gakktu í bæinn.“

„Afsakaðu, var ég að vekja þig?“

„Já, þakka þér fyrir það María mín, okkur ber að vaka enda vitum við ekki nær húsbóndinn kemur.“

„Já.“

„Gengur nokkuð að þér?“

María þagði og laut höfði.

„Ef eitthvað amar að María mín, nefndu þá bara hvað ég get gert fyrir þig.“

„Þakka þér fyrir Pétur, en þótt framorðið sé langar mig til að þú sýnir mér afritið þitt af ritgerðinni minni, ef þú ert þá með það við höndina.“

„Þó það nú væri, taktu af þér og sestu inn í stofu. Ég kem rétt strax.“

María gekk inn í stofu án þess að taka af sér og settist. Beið. Því lengur sem hún sat og beið þess að Pétur kæmi aftur því vissari varð hún í sinni sök. Eftir langa mæðu kom hann og tautaði hugsi:

„Þetta er einkennilegt, ég finn ekki ritgerðina þína. Ég skil ekkert í þessu. Hún lá á skrifborðinu mínu síðast þegar ég vissi.“

María þagði.

„Ég biðst afsökunar, ég verð að leita betur.“

„Nei, þetta er allt í lagi. Segðu mér, Pétur. Ekki fannstu auðan blaðabunka á skrifborðinu þínu sem þú kannast ekki við?“

„Uh, jú reyndar, ég átta mig ekki á hvað ég hef getað gert við handritið. Bíddu, ég ætla að leita aftur.“

„Nei, það er óþarfi.“

„En þarftu ekki að sjá hana núna?“

„Komdu og sestu hérna, ég þarf að segja þér svolítið.“

Pétur tyllti sér í hægindastólinn andspænis Maríu.

„Hvað er að, María mín, þú ert eitthvað svo ólík sjálfri þér.“

„Ég held að við munum aldrei sjá ritgerðina aftur.“

„Hvaða vitleysa, þú ert bara kvíðin vegna doktorsvarnarinnar um helgina. Það er eðlilegt, mínir bestu nemendur eru það ævinlega, ég skal segja þér að...“

En María greip fram í fyrir honum og byrjaði að greina frá hvað hafði komið fyrir. Hún sýndi honum nafn- og númerslaus skilríkin og sagðist óttast að öll prófin sem hún hefði tekið við skólann til þessa væru auð, og að hún væri jafnframt smeyk um að hana væri ekki lengur að finna á skrá yfir nemendur skólans. Pétur horfði áhyggjufullur á hana og spurði hvort hún vildi ekki leggja sig í sófanum. María sagðist gjarnan gera það ef hann færi yfir á skólaskrifstofuna og kæmi aftur með eitthvað sem sýndi að grunur hennar væri ekki á rökum reistur. Pétur bað hana að reyna að slaka á, taka inn svefnlyf og hugsa betur um þetta allt á morgun. Eftir langar fortölur féllst hann þó á að athuga málið ef hún legði sig á meðan, og varð það að samkomulagi á milli þeirra. Meðan María lá í sófanum og beið hugsaði hún:

°Hann finnur ekkert. Ég veit það.°

Það reyndist rétt hjá henni. Pétur var þegjandalegur þegar hann kom aftur, regnvotur, og settist í stólinn.

„Það hlýtur að vera einhver eðlileg skýring á þessu. Hvað heldur þú, María. Hefur nokkuð þessu líkt hent þig áður?“

María minntist hverju hún hafði lofað föður sínum og sagði:

„Við verðum að aflýsa doktorsvörninni minni, námsferill minn er á enda.“

„Nei, svona nú, María mín, við skulum halda ró okkar og ekki gera meira úr þessu en efni standa til. Það hlýtur að finnast einhver skýring á þessu.“

„Getum við þá hugsanlega haldið okkur við áætlunina?“

María horfði á hann bænaraugum. Pétur varð vandræðalegur en sagði samt:

„Ja, þú ert nú einusinni talin efnilegasti nemandi sem komið hefur í þennan skóla, og enginn í sögu þjóðarinnar hefur unnið til eins margra námsviðurkenninga. Svo hafa nokkrir kennarar þegar lesið ritgerðina þína, þannig að, já, ég sé ekki betur en að við ættum að reyna að halda okkur við hana.“

María brosti feginsamlega, fór yfir til hans og faðmaði hann að sér.

„Þetta verður örugglega allt í lagi,“ kvað Pétur og klappaði henni á bakið.

„Jæja, viltu leggja þig hérna, eða fara heim? Þú verður að vera vel upplögð á laugardaginn.“

„Ég fer heim. Þakka þér fyrir allt, Pétur, mér líður mun betur núna.“

Á laugardaginn höfðu þessi kynlegu tíðindi spurst um allt menntasetrið og enn hafði hvorki fundist tangur né tetur af öllu því sem María, hinn orðlagði en dularfulli nemandi, hafði skrifað við skólann. Afráðið var að allir kennarar skólans og efnilegustu nemendurnir skyldu vera viðstaddir doktorsvörn hennar, sem taka átti tvo daga, og þar sem ekki sást neinn vottur um að hún hefði nokkrusinni tekið próf við skólann, skyldi hún prófuð munnlega úr öllu námsefninu. Með fáum hléum var hún spurð út úr allt frá klukkan átta um morguninn til klukkan tíu um kvöldið, og tókst engum að reka hana á gat. Voru þó prófessorar sem hún hafði aldrei setið í tímum hjá farnir að yfirheyra hana um sín helstu hugðarefni og skrifuðu jafnóðum hjá sér svör hennar og hugleiðingar. Um kvöldið var María að vonum mjög dösuð, enda hafði vörn hennar verið lengd um sex klukkustundir, og þótt menn tækju sér hlé þá sat hún fyrir svörum nánast óslitið allan tímann. Pétur kom til hennar að lokum og sagði að hún hefði staðið sig betur en nokkur þorði að vona, með þessu áframhaldi þyrfti hún ekki að hafa neinar áhyggjur þó ritgerðin hennar kæmi ekki strax í leitirnar.

Morguninn eftir voru enn fleiri mættir til að vera viðstaddir doktorsvörn Maríu, og þó aðhátíðarsalurinn rúmaði fimm hundruð manns þá komust færri að en vildu. Nú voru einnig meðal gesta prófessorar úr öðrum skólum og háttsettir embættismenn menntamála og kirkjumála, svo sem Jean Sebastían, sá sami og stjórnaði réttarhöldunum yfir afa. Vörn Maríu gekk sérlega vel og ekki virtist annað sýnna en hún lyki námi frá skólanum með stökum sóma, og yrðu allir vegir færir í framtíðinni. En undir lokin reis Jean Sebastían upp og bað um orðið. Langur og mjór eins og hann var í svörtum klæðum og hokinn í herðum minnti hann helst á gálga þar sem hann stóð í efstu röð áhorfendabekkjanna og horfði niður á söfnuðinn holum augum. Hann vék máli sínu strax að því sem enginn hafði þorað að ræða, nefnilega að samkvæmt skjölum skólans hafði María aldrei verið skráð í hann, aldrei tekið nein próf, aldrei skilað neinum ritgerðum, og í raun væri vafamál hvort hún væri yfirleitt hinn víðfrægi nemandi María, fyrst hún hafði ekki nein viðhlítandi skilríki sem sýndu fram á það.

„Hvernig stendur á því að það er ekki svo mikið sem stafkrókur í spjaldskrá skólans sem sannar að efnilegasti nemandi landsins hafi stundað hér nám? Hvað heldur þú, María? Þú heitir María er það ekki?“

„Jú, ég heiti María.“

„Hvernig skýrir þú þetta hvarf allra sannana um persónu þína og getu?“

„Ég veit það ekki.“

„Þú veist það ekki.“

„Nei.“

„Hvað hefur gerst við Kristsháskóla, þegar menn eru farnir að bera lof á námsárangur manneskju sem verður ekki einnusinni séð að sé skráð inn í skólann eða hafi tekið eitt einasta próf í honum? Þið ætlið kannski að segja mér að umtöluð doktorsritgerð, og tugir annarra umtalaðra ritgerða umtalaðarar persónu hafi hreinlega gufað upp fyrir eitthvert óútskýranlegt kraftaverk?“

Menn skotruðu augunum skömmustulegir hver á annan. Sebastían glápti á Maríu eins og hann ætlaði að gleypa hana með augunum.

„Var það kannski það sem það var, María, kraftaverk?“

„Ég veit ekki hvað það var.“

„En það er sem sagt ekki útilokað frá þínum bæjardyrum séð að það hafi verið kraftaverk?“

María svaraði ekki. Kliður fór um salinn er gestir stungu saman nefjum. Að mínútu liðinni leit Sebastían hægt yfir söfnuðinn og menn hljóðnuðu. Hann hélt áfram:

„Þekkir þú til bókarinnar, Endurkoma Maríu, eftir prófessor Jóhannes frá Blómsturvöllum, sem kenndi hér við Kristsháskóla fyrir tíu árum?“

„Ég hef heyrt hennar getið, enda var prófessor Jóhannes og það sem hann skrifaði mjög umdeilt á sínum tíma. En mér vitandi er þessi bók hans hvergi fáanleg.“

„Þú hefur sem sagt ekki lesið hana?“

„Nei.“

„Þú þekkir sem sagt ekki til innihalds þeirrar bókar?“

„Nei.“

Sebastían hnussaði fyrirlitlega og staðhæfði:

„Veistu, ég held að þú hafir lesið bókina Endurkoma Maríu eftir prófessor Jóhannes á laun og þekkir mjög vel inntak hennar.“

María rak upp stór augu. Hvers vegna var hann að tala um þessa bók? Af hverju ríkti þetta rafmagnaða andrúmsloft í salnum? Hún velti fyrir sér hvort stæði til að fella hana fyrir að hafa ekki lesið bók sem engin leið var að fá. Hún stundi upp:

„Það getur verið að ég þekki eitthvað til þess sem fjallað er um í bókinni.“

„Þú ert sem sagt að segja okkur að þú vitir hvað stendur í bókinni, Endurkoma Maríu, þótt þú hafir aldrei lesið hana.“

„Nei herra, ég meinti, maður les svo mikið...“

„Þú ætlar kannski næst að telja okkur trú um að þú sért María mey, endurborin.“

María kímdi. En það var grafarþögn í salnum. Hún hafði búist við almennum hlátri. Hún leit á Pétur í von um skilning en hann horfði jafn eftirvæntingarfullur á hana og allir aðrir. Það sló út um hana köldum svita. Af hverju störðu þessir spakvitru menn, sem höfðu kennt henni svo margt og hún elskaði og dáði, skyndilega á hana eins og eitthvert furðuverk? Hún fann tárin vera að koma fram í augnkrókana en ákvað að halda aftur af þeim. Þá fann hún að þessu var lokið, hún kærði sig ekki um fleiri spurningar, fleiri svör. Um leið var sem létti af henni þungu fargi. Hún fann frið yfirtaka hjartað og brosti einlægt til allra í salnum. María reis á fætur og sagði:

„Góðir gestir. Mig langar til að segja ykkur stutta sögu áður en ég kveð.“

Hún tók sér málhvíld enda vissi hún ekki hvaða sögu hún ætlaði að segja. Síðan byrjaði hún bara:

„Eitt sinn var ugla sem var mesti lögspekingur skógarins. Dag einn kom til hennar lítill þröstur og vildi gerast lærlingur hennar. Þá sagði uglan:

„Ég verð að lifa, eins og þú, sem þýðir að ég þarf að vinna. Þessvegna getur þú ekki lært af mér nema þú greiðir gjald.“

„En ég á ekkert,“ sagði þrösturinn, „aleiga mín er ég sjálfur.“

„En þú vilt öðlast hlutdeild í visku minni,“ sagði uglan.

„Já, framar öllu öðru.“

„Þá gerum við með okkur samning. Ég kenni þér ein sannindi, og þá skuldar þú mér vinnu sem samsvarar vinnu minni við að kenna ein sannindi. Ég kenni þér tvenn sannindi, og þá skuldar þú mér vinnu sem jafngildir vinnu minni við að kenna þér tvenn sannindi. Þegar þú hefur lært öll þau sannindi sem ég hef að kenna þér þá færðu vinnu hjá mér og þegar þú hefur unnið hjá mér þar til sannindin eru greidd, þá áttu sannindin og getur haldið þína leið.“

„Þetta virðist sanngjarnt,“ ansaði þrösturinn, „og ég á engra annarra kosta völ ef ég vil mennta mig svo að ég geng að tilboði þínu.“

Síðan lærði þrösturinn lögspeki uglunnar í tíu ár, en þá sagði uglan:

„Nú er námi þínu lokið, nú skaltu byrja að vinna.“

„En hvað á ég að vinna við,“ spurði þrösturinn, „ég kann aðeins það sem stendur í lögbókum þínum?“

„Það er gott,“ svaraði uglan, „því nú skaltu framkvæma allt sem þar segir. Gera heiminn ugluvænlegri, vinna að því að alltaf ríki nótt.“

Og í tíu ár vann þrösturinn að því að gera heiminn myrkan. Eftir tíu ár kom hann til uglunnar og spurði:

„Nú hef ég unnið í tíu ár við að gera heiminn ugluvænlegri. Hvað nú?“

„Nú gerirðu það sem þú vilt,“ sagði uglan.

„En ég kann bara að gera heiminn myrkari,“ sagði þrösturinn.

„Gerðu það þá,“ sagði uglan. Og það gerði þrösturinn þar til hann dó í ögn myrkari heimi en hann hafð fæðst í.“

María steig niður af pallinum og gekk rakleitt að neyðarútganginum. Þar kom hún inn á gang þar sem fátt fólk var og komst út óáreitt. Eftir að hún var farin svo óvænt fór óánægjukliður um salinn. Sebastían sat og glotti.

Þegar María kom heim var hún mjög eirðarlaus, dikaði fram og aftur um íbúðina, rauk svo að fataskápnum, tók fram hrúgu af fötum og lagði þau á rúmið án þess að vita hvers vegna. Síðan fór hún að glugganum og gleymdi sér við að horfa á fossúðann yfir trjátoppunum. Úðaperlur á laufblöðunum glitruðu í tunglsljósinu. Henni dauðbrá þegar síminn hringdi. Það var Pétur.

Hann sagði að eftir að hún fór hefðu nokkrir kennarar staðið upp og talað í sama anda og Sebastían. Nú væru sumir farnir að reikna saman alla þá námsstyrki sem hún hefði unnið til, og töluðu um að hér væru á ferð ein mestu fjársvik sem sögur færu af í menntakerfinu. Nokkrir kröfðust þess að María yrði sótt til saka.

„Ég steig í pontu og talaði þínu máli og okkar sem höfum trú á þér, en var hrópaður niður. Ertu nokkuð búin að finna ritgerðina?“

„Nei, hún finnst aldrei aftur.“

„Ég vildi bara láta þig vita að, þetta gengur yfir. Menn hætta að láta svona þegar hið sanna kemur í ljós. Þú stóðst þig stórkostlega. Ég var reglulega stoltur af þér.“

„Þakka þér fyrir Pétur.“

„Er ekki allt í lagi hjá þér. Vantar þig eitthvað?“

„Nei þakka þér, ég hef allt hérna hjá mér.“

„Þú hringir þá bara ef eitthvað er.“

„Já.“

„Jæja, þér veitir ekki af hvíld. Við sjáumst á morgun.“

María svaraði ekki. Pétur endurtók:

„María, við sjáumst á morgun.“

„Kærar þakkir fyrir allt, Pétur, ég mun aldrei gleyma hugulsemi þinni og góðvild.“

„Það er ekkert nema sjálfsagt.“

„Vertu sæll.“

„Vertu sæl barnið mitt.“ Stundarkorn eftir að hafa lagt tólið á stóð hún og starði út í loftið. Síðan leit hún á klukkuna.

°Það er tunglbjart úti. Ef ég fer stíginn í gegnum skóginn ætti ég að ná næturlestinni til borgarinnar.°

Hún gekk hröðum skrefum inn í svefnherbergið og tók fram ferðatöskuna sína.

Forsíða