Inngangur umsjónarmanns

Það var fyrir tilviljun að ég kynntist bréfum Ágústs Sverrissonar. Fjarskyldur ættingi minn, Jón Teitsson, bað mig að fara yfir bú foreldra sinna að þeim látnum. Þetta var gróið bú og augljóst, að sú fjölskylda hafði ekki haft fyrir sið að láta neitt fara til spillis; þarna var engum taubút eða bréfsnifsi hent.

Þetta reyndist heilmikið verk og tók lungann af sumarleyfi mínu. En vegna þess að Jón hafði eitt sinn hlaupið undir bagga, þegar við lá ég flosnaði frá námi, vildi ég ekki skorast undan. Margt af þessu dóti var reyndar illa farið, í það hafði komist slagi og fúkkalykt var af öllu saman og við urðum að bera það beinustu leið út í tunnu, þó að ugglaust væri eftirsjá að mörgu. Annað var við góða heilsu og forvitnilegt: þarna var gömul rulla, servantur með stórri könnu og skál, stöplar og krukkur fyrir stofublóm, gamall skipskompás og leikhúskíkir, klarinett frá fyrstu dögum Lúðrasveitarinnar Svans (hinnar eldri), margs kyns skrín með skarti og skrautkúlum, sem ég hef aldrei verið vel handgenginn, silkiborðar í ýmsum litum og misbreiðir, skotthúfa með ópússuðum silfurskúf, ógrynni af guðsorðabókum, þar á meðal Sex prédikanir útaf Píníngar Historíu Drottins vors Jesú Christí af Sál. Mag. Jóni þorkelssyni Vídalín, fyrrum Biskupi Skálholtsstiptis, prentaðar hjá P. J. Popps ekkju í Kaupmannahöfn 1832 og Psalmebog for Kirke og Hjem, gefin út af Det kgl. Waisenhuses Forlag i Kjöbenhavn 1801; ennfremur Sybilles og Cyprianus' store Drømmebog (skemmd svo að ekki sést útgáfuár), gömul kver um lækningar og matjurtir, grammófónn og plötur frá öðrum áratug aldarinnar(*), hvítbláinn og alþingishátíðarstellið, postulínsdiskar með myndum frá Kaupmannahöfn aldamótanna, kennslubækur í veraldarsögu og algebru, spiladós(**), Gamla Iðunn nánast heil, reikningar og skattaframtöl, hálfkaraðir krosssaumspúðar, messingsblekbytta og fjöðurstafir, sjöl og kniplingar, þurrkuð blóm. Eflaust hef ég gleymt að telja upp margt. Og svo voru gömul bréf. Ógrynni gamalla bréfa.

Eigi veit ég hvað réð því, að ég lagðist í lestur, þegar ég fann bréf Ágústs. Skildi auðvitað ekki hvernig þau voru þangað komin, en það skýrðist síðar. Frændi minn sem áður getur hafði í hyggju að henda öllum þessum bréfum, því að hann lítur á bréf sem einkamál fólks, en þar höfum við frændur ekki verið alls kostar sammála. Ég hef löngum talið bréf mikilsverðan vitnisburð um líf og hugsanir fólks; hvar stæði sagnfræðin án bréfa? Hvernig ætlar hún að fleyta sér fram nú á dögum, þegar allur þorri leyndardóma fer fram í síma? Eins og ég hef oft sagt, þegar þetta mál sem mér er mjög hugleikið ber á góma: þið haldið þó ekki að sannleikann sé að finna í opinberum skýrslum! Við þessi rök mín hljóðna flestar mótbárur, þó að ég segi sjálfur frá. „Hirtu þá þetta drasl, fyrst þú hefur svona gaman af því," sagði Jón frændi eftir nokkurt þóf. En þegar ég færði í tal að svona bréf ætti að gefa út, varð hann æfur og aftók það með öllu. Jón er ákaflega grandvar maður en hann er ekki vísindalega sinnaður. Honum hættir til að hamra á því að hann lifi hér og nú, en ekki í fortíðinni. Þetta síðasta mun eiga að vera skeyti til mín.

Ég lét mig ekki og benti honum á að bréfskrifendur væru löngu komnir undir græna torfu og stæði úr þessu gjörsamlega á sama um það sem þar er rætt. Ég hef lengi haft Jón Teitsson grunaðan um að vera svolítið svagan fyrir öðru lífi, þó að opinberlega gangist hann ekki við því og sæki ekki miðilsfundi að staðaldri. En einhvern veginn grunaði mig, að þetta mótaði afstöðu hans. Ég benti hins vegar á menningarsögulegt gildi slíkra bréfa, þar sem bréfritarar koma til dyranna eins og þeir eru klæddir af fullri einlægni og hefur aldrei komið til hugar að haga orðum sínum á þann veg að vel fari, ef ske kynni, að þetta kæmist þó um síðir á prent, eins og hent hefur sum skáld og suma stjórnmálamenn.

Eins og sjá má, hafði ég mitt fram. Hér er ekki um neina vísindalega útgáfu að ræða. Ég hef þó leitast við að halda hinni upprunalegu stafsetningu bréfanna. Neðanmálsgreinum og skýringum við einstök bréf hef ég kosið að halda í lágmarki, en mun í lokin gera mér örlítið far um að segja nánari deili á því fólki, sem til sögunnar er nefnt og hvað um það varð, eftir því sem mér hefur tekist að grafa upp (sem var mikil en ljúf vinna).

Bréfin eru í tímaröð, en ýmsum er reyndar sleppt þar sem um miklar endurtekningar er að ræða; oft kýs ég líka að birta aðeins brot úr bréfi og er við mig einan um það að sakast. Hins vegar er augljóst að mörg bréf hafa týnst eða misfarist og þá verður að geta í eyðurnar.

Þó að ég hafi starfað sem barnakennari, hef ég stöku sinnum unnið sem aðstoðarmaður í litlu bókasafni og er það von mín, að sú litla þjálfun sem ég öðlaðist þar hafi komið mér að gagni við niðurröðun bréfanna. Og eins þess óvænta efnis, sem vikið verður að síðar.

En við lestur þessara bréfa get ég ekki varist þeirri hugsun að ýmis tækniundur nútímans komi í veg fyrir að með okkur geymist margvíslegur mannlegur vitnisburður, sem aðeins má finna í bréfum sem þessum.

Umsjónarm.

*) þar á meðal Syng mig hjem eftir Neubert, sungið af Wilhelm Herold Til baka
**) sem fer með Menúett eftir Mozart Til baka

Forsíða