Formáli úgefanda

Í bók þessari er að finna skrif þess manns sem við kölluðum "sléttuúlfinn", en það heiti notaði hann sjálfur iðulega. Hvort handrit hans þarfnast formála til kynningar skal ósagt látið; hvað sem því líður finn ég mig knúinn til að bæta við blöð sléttuúlfsins nokkrum frá sjálfum mér, þar sem ég reyni að skrá minningar mínar um hann. Það er fátt eitt sem ég veit um hann og einkum var mér alltaf ókunnugt um fortíð hans alla og uppruna. Engu að síður hafði maðurinn sterk áhrif á mig, og ég verð að segja að þau voru jákvæð, þrátt fyrir allt.

Sléttuúlfurinn var maður hátt á fimmtugsaldri sem birtist dag nokkurn heima hjá frænku minni í leit að leiguherbergi með húsgögnum. Hann tók kviststofuna í risinu á leigu og litla svefnherbergið við hliðina, kom aftur að nokkrum dögum liðnum með tvær ferðatöskur og stóran bókakassa og bjó hjá okkur í níu eða tíu mánuði. Hann lifði afar kyrrlátu lífi og einangruðu og ef við hefðum ekki hist annað slagið af tilviljun í stiganum og á ganginum vegna nábýlisins hefðum við áreiðanlega alls ekki kynnst. Því að félagslyndur var maðurinn ekki, hann var ákaflega ófélagslyndur, svo mjög að ég hafði aldrei kynnst slíku í fari nokkurs annars, hann var í raun og sannleika sléttuúlfur, eins og hann kallaði sig stöku sinnum, framandleg vera, villt og stygg, mjög stygg meira að segja, ættuð úr öðrum heimi en mínum. Hversu mjög eðli hans og örlög höfðu vanið hann við einsemdina og hversu ljóslega hann gerði sér grein fyrir því að þessi einsemd var örlög hans, að því komst ég ekki fyrr en ég las skrifin sem hann skildi hér eftir. Hins vegar hafði ég vissulega þegar kynnst honum sæmilega, hafði oft hitt hann stuttlega og talað við hann, og mér þótti sú mynd hans sem skrifin birtu mér falla í grundvallaratriðum að þeirri sem skapast hafði í persónulegum kynnum okkar, enda þótt sú væri óskýrari og gloppóttari.

Fyrir tilviljun var ég viðstaddur á því andartaki þegar sléttuúlfurinn kom í fyrsta sinn inn á heimili okkar og gerðist leigjandi frænku minnar. Hann kom um hádegisbil, diskarnir stóðu enn á borðinu og ég hafði hálftíma aflögu þar til ég þurfti að fara á skrifstofuna. Ég hef ekki gleymt þeim sérkennilegu og einkar sundurleitu áhrifum sem hann hafði á mig á þessum fyrsta fundi okkar. Hann kom inn um dyrnar með glerhurðinni, hafði áður hringt þar bjöllunni, og frænka spurði hann í hálfrökkvuðum ganginum hvers hann óskaði. En hann, sléttuúlfurinn, hafði teygt fram skarpleitt stuttklippt höfuðið, hnusandi, þefaði í kringum sig næmu nefi og sagði, áður en hann svaraði henni eða sagði til nafns: "Ó, hér ilmar vel." Hann brosti um leið, og frænka mín blessuð brosti líka, en mér þóttu þetta fremur hláleg ávarpsorð og ég fékk andúð á honum.

„Jæja,“ sagði hann, „ég kom út af herberginu sem þér hafið til leigu.“

Það var ekki fyrr en við vorum öll á leiðinni upp stigann að rishæðinni sem ég gat virt manninn nánar fyrir mér. Hann var ekki mjög hár vexti en gekk og bar höfuðið að hætti hávaxinna manna. Hann var í nýtískulegum þægilegum vetrarfrakka og í heild sómasamlega klæddur en án kostgæfni, nauðrakaður, hárið mjög stuttklippt og sló á það stöku gráum glampa. Í fyrstu geðjaðist mér alls ekki að göngulagi hans, það var eitthvað þungt við það og óákveðið sem samræmdist hvorki skörpum vangasvipnum né hljómfalli og anda orðanna. Seinna komst ég svo að því að hann var í rauninni veikur og átti erfitt um gang. Með sérkennilegu brosi, sem mér féll heldur ekki við þá, virti hann stigann fyrir sér, veggi og glugga og gömlu háu skápana í stigaganginum, honum virtist lítast vel á allt þetta en þykja það jafnframt einhvern veginn hlægilegt. Yfirleitt benti allt í fari mannsins til þess að hann væri til okkar kominn úr framandi veröld, kannski úr annarri álfu, og fyndist hér hvaðeina vissulega snoturt en ofurlítið spaugilegt. Hann var kurteis, ég get ekki annað sagt, já, vingjarnlegur, hann var líka ánægður með húsið, herbergið, samþykkti leiguupphæð og verð á morgunmat tafarlaust og án athugasemda, og samt stafaði frá manninum öllum einhverju framandlegu og að mér fannst illu og fjandsamlegu. Hann tók stofuna á leigu, leigði herbergið líka, fékk upplýsingar um kyndingu, vatn, þjónustu og húsreglur, hlustaði vinsamlega og af athygli á allt, var samþykkur öllu, bauð líka tafarlaust fyrirframgreiðslu upp í leiguna. Eigi að síður virtist hann allan tímann hálfutangátta, virtist þykja það sem hann aðhafðist skringilegt og ekki taka það alvarlega, eins og það væri honum undarlegt og nýstárlegt að leigja sér herbergi og tala þýsku við fólk, en hann væri í raun og veru, innra með sjálfum sér, að fást við eitthvað allt annað. Eitthvað á þessa leið var álit mitt á honum og það hefði ekki verið gott ef ekki hefðu komið til ýmis smáatriði sem ófust í heildarmyndina og leiðréttu hana. Einkum var það andlit mannsins sem mér geðjaðist að frá byrjun. Þrátt fyrir þennan framandlega svip geðjaðist mér að því. Þetta var kannski svolítið sérkennilegt andlit og raunalegt, en það var lifandi, mjög íhugult, meitlað af reynslu og andríki. Og það jók enn á jákvæðni mína að enda þótt kurteisin og vingjarnleikinn virtust valda honum nokkurri fyrirhöfn var framkoma hans þó gjörsneydd öllum hroka – þvert á móti var í henni eitthvað næstum hjartnæmt, líkt og auðmjúk bæn. Ég fann ekki skýringu á þessu fyrr en seinna, en það varð þegar í upphafi til þess að mér varð dálítið hlýtt til hans.

Áður en lokið var við að skoða herbergin tvö og ganga frá samningum var matarhlé mitt á enda og ég varð að fara í vinnuna. Ég kvaddi og eftirlét frænku gestinn. Þegar ég kom heim um kvöldið sagði hún mér að hann hefði tekið húsnæðið á leigu og myndi flytja inn einhvern næstu daga. Hann hefði aðeins beðið um að yfirvöldum yrði ekki tilkynnt um komu hans þar sem hann væri heisluveill og þyldi ekki þessi formsatriði og hangs á lögreglustöðvum og annað álíka. Ég man enn nákvæmlega hvað mér þótti þetta tortryggilegt og að ég varaði frænku við að ganga að þessu skilyrði. Mér fannst þessi fælni gagnvart lögreglunni falla svo vel að hinu ókunnuglega og framandi í fari mannsins að það hlyti að vekja grunsemdir. Ég gerði frænku minni grein fyrir því að það gæti haft ákaflega óþægilegar afleiðingar fyrir hana að ganga að svo undarlegri kröfu og hún mætti alls ekki láta það eftir bláókunnugum manni. En þá kom í ljós að frænka hafði þegar lofað að verða við ósk hans og yfirleitt látið hrífast og heillast af gestinum. Enda leigði hún aldrei neinum þeim sem henni tókst ekki að mynda mannlegt samband við, vinsamlegt og frænkulegt, eða kannski öllu heldur móðurlegt; þetta höfðu líka ýmsir fyrri leigjendur notfært sér ótæpilega. Því hélt ég áfram að finna nýja leigjandanum ýmislegt til foráttu fyrstu vikurnar, en frænka mín varði hann jafnan af mikilli hlýju.

Þar sem mér leist ekkert á að hann skyldi ekki tilkynna yfirvöldum um aðsetur sitt vildi ég að minnsta kosti fregna hvað frænka vissi um aðkomumanninn, um uppruna hans og fyrirætlanir. Og hún vissi þá reyndar sitt af hverju, enda þótt hann hefði aðeins staðið stutt við eftir brottför mína um hádegið. Hann hafði sagt henni að hann hygðist dvelja í borginni okkar í nokkra mánuði, nota bókasöfnin og skoða fornminjar. Í rauninni hentaði það frænku illa að hann vildi leigja í svo skamman tíma, en hann hafði augljóslega snúið henni á sitt band þrátt fyrir eilítið undarlega framkomu sína. Sem sagt: herbergin voru leigð og andmæli mín komu of seint.

„Af hverju ætli hann hafi sagt að það ilmaði svo vel hérna?“ spurði ég.

Þá sagði frænka mín, sem er oft býsna nösk: „Það veit ég mætavel. Hérna hjá okkur er lykt af hreinlæti og reglusemi og notalegu og siðsamlegu lífi og það hefur honum líkað vel. Mér sýnist hann orðinn óvanur slíku og hafa saknað þess.“

Jæja, hugsaði ég, má vera. „En,“ sagði ég, „ef hann er óvanur reglusömu og siðsamlegu lífi, hvernig á þetta þá að verða? Hvað ætlarðu að gera ef hann er sóði og óhreinkar allt eða kemur fullur heim um miðjar nætur?“

„Við skulum nú sjá til með það,“ sagði hún og brosti og ég lét þar við sitja.

Og áhyggjur mínar reyndust ástæðulausar. Enda þótt lífshættir leigjandans væru hreint ekki reglufastir eða skynsamlegir varð hann okkur hvorki til óþæginda né tjóns og við minnumst hans með ánægju enn í dag. Innst inni hins vegar, inni í sálinni, olli þessi maður okkur báðum, frænku og mér, vissulega mikilli truflun og óþægindum og ef satt skal segja hef ég fjarri því gert upp við hann enn. Mig dreymir hann stundum á nóttunni og hann truflar mig, ein saman tilvist slíkrar veru veldur mér djúpri óró, enda þótt mér færi með tímanum að þykja beinlínis vænt um hann.

Forsíða