Vladimir Nabokov 100 ára

Í tilefni af aldarafmæli Vladimirs Nabokov hinn 23. apríl 1999 er komin út bók hans, Vörnin, í íslenskri þýðingu Illuga Jökulssonar.

Illugi skrifar eftirmála að þýðingu sinni sem birtist hér fyrir neðan.

Vladimir Nabokov er að vissu leyti einn umdeildasti rithöfundur tuttugustu aldar. Þeir eru til — og fleiri en einn eða tveir — sem telja hann í hópi allra merkustu skáldsagnahöfunda aldarinnar, en öðrum segir hann nákvæmlega ekki neitt; og reyndar fer hann líka beinlínis í taugarnar á furðu mörgum. En Vörnin er mjög góður inngangur að verkum Nabokovs, bæði aðgengilegri og hlýlegri en sumar aðrar sögur hans.

Hann fæddist í Sankti Pétursborg þann 23. apríl árið 1899, en afmælisdeginum þeim deilir hann meðal annars með William Shakespeare og Halldóri Laxness. Foreldrar Nabokovs voru vel stæðir og töldust til yfirstéttarinnar svo hann naut góðs atlætis í uppvextinum; reyndar er æska Lúsjins í Vörninni að verulegu leyti byggð á æskuminningum Nabokovs sjálfs. Þar er þó aðeins um að ræða hina ytri umgjörð, en andrúmsloftið á Nabokov-heimilinu var allt annað en á heimili Lúsjins; Nabokov minntist æsku sinnar ævinlega með söknuði og eftirsjá, en söknuður og eftirsjá eru reyndar þrálát stef í verkum hans — þótt oftar en ekki sé treginn dulinn á yfirborðinu, og sveipaður dálítið kaldhamraðri íróníu en líka stundum furðufínlegum húmor.

Eftirsjáin í verkum Nabokovs á sér, auk horfinnar æsku, þá augljósu rót að um tvítugt var hann sviptur bæði heimili sínu og ættlandi, þegar bolsévíkar frömdu valdarán sitt í Rússlandi 1917. Fjöldi vel stæðra Rússa var ýmist knúinn eða taldi sig knúinn til að flýja land og þar á meðal var Nabokov-fjölskyldan, en hún hafði reyndar verið í hópi frjálslyndra menntamanna en ekki afturhaldssamra keisarasinna. Fjölskyldan settist fyrst að í London en síðan í Berlín. Þar var faðir Nabokovs myrtur 1922 þegar hægrisinnaðir keisarasinnar í hópi rússneskra útlaga hugðust drepa rússneskan stjórnmálamann sem þeim var uppsigað við. Sama ár útskrifaðist Nabokov yngri frá háskólanum í Cambridge á Englandi þar sem hann hafði lagt stund á frönsku, rússnesku og bókmenntir.

Á þriðja áratugnum bjó Nabokov í Berlín og tók virkan þátt í því samfélagi rússneskra útlaga sem hann lýsir líka á kaldhæðinn en þó svo einkennilega blíðlegan hátt í Vörninni. Hann hóf ritstörf af krafti og skrifaði að sjálfsögðu á rússnesku, fyrst ljóð en síðan leikrit og loks sögur. Árið 1926 kom út fyrsta skáldsaga hans, Masjenka. Árið 1928 kom bókin Korol, dama, valet (Kóngur, drottning, gosi) og ári seinna kom svo Vörnin, sem heitir á rússnesku Zasjtjíta Lúsjina. Sú íslenska þýðing á Vörninni sem hér birtist er gerð eftir enskri þýðingu sem Nabokov sjálfur hafði umsjón með seint á ævinni, þegar hann var orðinn betur heima í enskri tungu en rússneskri og stendur þannig fyllilega jafnfætis rússneska frumtextanum.

Vörnin er á yfirborðinu einföld saga um skákmeistara sem hefur ekkert annað að lifa fyrir en hina lokkandi spennu og fegurð taflborðsins en hefur hvorki þrek til að standast söng hinna seiðandi sírena sem hafast við á reitunum sextíu og fjórum, né taugar til þess að hrista þær af sér þegar söngurinn verður of aðgangsharður. Aumingja Lúsjin verður að leggja skáklistina á hilluna ef hann ætlar að halda vitinu og ef til vill lífinu sjálfu, en þá fyrst stendur hann frammi fyrir hinni ógnvænlegustu fléttu hins dularfulla andstæðings síns og verður hvað sem það kostar að finna vörn sem dugar. Og þessi frásögn Nabokovs af glímu Lúsjins við skákgoðin ógurlegu er bæði spennandi og tilfinningarík; reyndar er Vörnin sennilega sú bók Nabokovs þar sem mannleg hlýja hans og tilfinningarík kímni eru augljósust en eins og fyrr greinir brynjaði hann sig gjarnan kaldhæðni í sumum öðrum sögum sínum, og í þeim síðari voru persónurnar í sívaxandi mæli leiksoppar þeirrar kaldhæðni — sem og þeirrar leikgleði og stílbragða sem Nabokov varð frægur fyrir, og hefur í hugum sumra skyggt á raunverulegt innihald bóka hans. En Nabokov var mikill stílisti og meistari í fínlegum umhverfislýsingum, sem þó voru aldrei markmið í sjálfu sér heldur höfðu ævinlega því hlutverki að gegna að varpa ljósi á sálarástand eða aðstæður persónanna.

Eftir að Nabokov skrifaði Vörnina gaf hann næsta áratuginn út sex skáldsögur til viðbótar á rússnesku. Þær heita Augað, Dýrð, Gjöfin, Kamera Obskura (eða Hlátur í myrkri), Örvænting og Boðið til aftöku, og í þeim þróaði Nabokov áfram hugðarefni sín um einstaklinga andspænis þjóðfélaginu og eigin þrám. Árið 1937 hrökklaðist hann undan nasistum til Parísar og þar hóf hann að skrifa fyrstu skáldsögu sína á ensku, The Real Life of Sebastian Knight (Hið sanna líf Sebastíans). Það var mjög rökrétt skref hjá Nabokov að fara að skrifa á ensku. Hann hafði lært ensku strax í frumbernsku og kunni þetta tungumál því aftur á bak og áfram, og eftir því sem lengra leið frá valdaráni bolsévíka einangraðist og þrengdist sá rússneski útlagaheimur sem Nabokov hafði fram að þessu fyrst og fremst skrifað fyrir. Þá var líka skiljanlegt að maður sem hafði jafnmikinn áhuga á tungumálinu og blæbrigðum þess skyldi prófa að skrifa á öðru máli en sínu eigin. Skemmst er frá því að segja að Nabokov náði þvílíku valdi á hinu nýja tungumáli sínu að hann er almennt viðurkenndur sem einhver glæsilegasti stílisti enskrar tungu á öldinni, jafnvel af þeim sem ekki eru ella ýkja hrifnir af bókum hans.

Árið 1940 fluttist hann til Bandaríkjanna og varð þar að lokum prófessor í rússneskum og evrópskum bókmenntum við Cornell háskólann í Íþöku í New York-fylki. Hann skrifaði hverja skáldsöguna á fætur annarri og náði heimsfrægð með Lólítu, sem gefin var út af frönsku klámbókafyrirtæki árið 1955, af því önnur og virðulegri forlög höfðu ekki viljað koma nálægt bókinni, enda er söguefnið eldfimt — kynferðissamband tólf ára stúlku og miðaldra manns. Lólíta er þó alls engin klámbók, heldur eins og gjarnan áður í verkum Nabokovs rannsókn á þráhyggju. Lúsjin var heltekinn af skák, Humbert Humbert söguhetja Lólítu er heltekinn af þeirri barnungu stúlku sem bókin dregur nafn sitt af. Og þótt bókin taki ekki beinlínis augljósa afstöðu "gegn" þráhyggju Humberts Humberts er þráhyggja hans þó jafnbráðdrepandi og skákástríða Lúsjins — og Humbert Humbert er ekki lýst af nálægt því sömu hlýju og skilningi og Lúsjin. Þeir sem halda að Nabokov hafi ekki fordæmt Humbert Humbert nógsamlega fyrir níðingsskap sinn hafa gleymt að skyggnast undir yfirborðið, en það má aldrei gleymast þegar maður les bók eftir Nabokov.

Lólíta gerði Nabokov frægan og ríkan og gerði honum kleift að hætta kennslu og flytjast til Sviss árið 1960. Þar settust hann og kona hans að á hóteli (!), þar sem þau bjuggu síðan þar til Nabokov lést þann 2. júlí 1977. Hann hélt áfram að skrifa bækur, sem þóttu reyndar sumar orðnar helstil kaldranalegar og eiga lítið skylt við þá hlýju sem þrátt fyrir allt einkennir til dæmis Vörnina, en síðustu áratugina lét Nabokov líka eftir sér að stunda helsta áhugamál sitt af næstum ámóta þráhyggju og Lúsjin stundaði taflið — en það var fiðrildasöfnun!