Þúsund myndir valdsins

Um áraraðir hefur Herta Müller verið í hópi athyglisverðustu rithöfunda þýskrar tungu. Bæði hefur staða hennar sem eins þekktasta talsmanns hins þýskumælandi minnihluta Rúmeníu vakið á henni athygli, sérstaklega eftir kollsteypurnar miklu 1989–90, en það hefur ekki verið síður vegna hæfileika hennar sem listamanns sem hún hefur komist framarlega í flokk. Samt sker hún sig eilítið úr hópi þýskumælandi höfunda þar sem hún er í tvennum skilningi „jaðarkona“. Annars vegar sem fulltrúi minnihlutahóps í landi sem lengst af var einræðisríki og hins vegar sem „útlendingur“ í Þýskalandi þar sem hún segist enn ekki hafa fundið endanlega fótfestu.

En það er einmitt þessi tvöfaldi bakgrunnur sem myndar uppistöðuna í verkum hennar, verkum sem stundum snúast um tengsl hins þýskumælandi aðkomumanns við „móðurlandið“ eða þá, eins og í „Ennislokki einvaldsins“, um sálfræði valdsins og hinar margvíslegu myndir sem það tekur á sig í einræðisþjóðskipulagi. En þrátt fyrir að Herta Müller vísi til þess þjóðfélags sem hún sjálf þekkti af eigin raun, alræðisstjórnar Ceausescus, eru einkenni valdsins sem hún sér þar í sinni yfirþyrmandi mynd samt heimfæranleg upp á sálfræði alls valds.

Sagan um smáborgina Timisoara í „Ennislokki einvaldsins“ er eins og titillinn á frummálinu [Der Fuchs war damals schon der Jäger] gefur í skyn, saga af refum sem verða veiðimenn og öfugt. Byltingin 1989–90 er ekki rof heldur umbreyting valdakerfa þar sem allir verða að endingu samdauna valdinu. Gamla einræðisskipulagið sýnir á nakinn hátt að allir taka á einhvern hátt þátt í að halda valdinu við og teygja það áfram inn í innstu kima daglegs lífs. En það er enginn kominn til með að segja að með því að skipta um stjórnunarhætti séu þessi fíngerðu lögmál tekin úr sambandi. Þau halda áfram að vera fyrir hendi þó svo að löghelgun þeirra í hinu pólitíska kerfi sé það ekki lengur.

Valdið er því uppistöðuþáttur bókarinnar. Það er sett fram í gegnum þéttan vef af smáatriðum og myndhverfingum sem vinda upp á sig við lestur verksins og skapa þétta heild sem hverfist utan um hina dularfullu uppsprettu sína: valdið. Frásögnin af hinum ytri pólitísku viðburðum er ekki svo mjög í forgrunni textans heldur lýsingar sem skipa hverjum smáhlut sess í heimi valdsins. Jafnvel náttúruleg fyrirbrigði eins og vindurinn eða trén eru hluti af ógn þess. Allt lýtur lögmálum þess og því eru hverju smáatriði gerð nákvæm skil, lesandinn stígur varlega til jarðar í fyrstu, óviss hvert lýsingarnar leiði hann en eftir því sem líður á lesturinn fara myndirnar að skýrast og brotin að tengjast án þess þó allt gangi snyrtilega upp í lögbundinni skólabókarheild. Þetta er aðferð sem miðevrópskir höfundar hafa þróað meistaralega vel, nöfn eins og Bruno Schulz, Danilo Kis eða Witold Gombrowich koma hér upp í hugann. Sterkt næmi fyrir hárfínum blæbrigðum og smáatriðum er ætíð í forgrunni en undir niðri tengjast þessi margslungnu myndlög við siðferðilegan eða þjóðfélagslegan veruleika. Myndhverfingarnar eiga ætíð ætt sína að rekja til seigfljótandi straums valdsins sem rennur án afláts í gegnum allt í textanum og er af þeim sökum svo yfirþyrmandi að engin orð virðast geta náð yfir hann. Hann er næstum því óhöndlanlegur í ógn sinni.

Vandamálið við að þýða texta af þessum toga yfir á íslensku er ekki hvað síst fólgið í því að koma smáatriðahugsun þeirra til skila svo vel sé. Lýsingarnar útheimta mikla nákvæmni og slík nákvæmni liggur að mörgu leyti vel við í þýsku vegna þess hve fjölbreytilegir möguleikar á notkun mismunandi forskeyta í sagnorðum og rík beiting nafnorða ná vel að afmarka og skerpa atburði og verknaði. Glíman við þessa eðliseigind þýskunnar hefur oft reynst íslenskum þýðendum erfið. Ekki síst vegna þess að umritun yfir á það málsnið sem venjulega er kallað „eðlilegt mál“ virðist fljótt afmynda og falsa frumtextann og menningarumhverfi hans.

Umritunin svíkur hina sérkennilegu hrynjandi sem miðevrópskar skáldsögur státa af og er óneitanlega stundum nokkuð frábrugðin þeirri „sagnahefð“ sem sögð er tömust fólki á norðurhjara. Það hefur ekki verið létt verk að snara þessari bók og þegar á heildina er litið hefur Franz Gíslasyni tekist það býsna vel en oft hnýtur lesandinn um setningar sem misbjóða viðkvæmri íslenskri málvitund og sem eiga sér ekki afsökun í myndmáli frumtextans. Þannig eru setningar eins og: „Forstjórinn dregur inn hnakkann“ (bls.105), eða: „Þeir [hundarnir] eru hræddir og spyrna á hlaupunum gegnum ennið á sér áður en þeir bíta“ (bls. 27) óneitanlega hálf kindarlegar og fleiri dæmi mætti tína til.

En þetta er áhrifamikil bók og verður vonandi til að opna augu einhverra fyrir hinum ísmeygilegu töfrum miðevrópskrar frásagnarlistar sem oft hefur átt erfitt uppdráttar hér á landi burtséð náttúrulega frá gildi hennar sem frásagnar af djöfulskap kúgunar og helsis.

Kristján B. Jónasson ( Mbl. 19.12.95 )