Menn urðu agndofa, þegar lokinu var lyft af ormagryfju einvaldsins.

Þegar hann var upp á sitt bezta var hann ástmögur þjóðar sinnar – kvennaljóminn mikli, verndari sósíalismans – Níkólæ Tsjáseskú – alls staðar voru hafðar uppi myndir af honum, hinum mikla syni þjóðarinnar, verndara smælingjanna – einvaldinum með ennislokkinn. Meira að segja íslenzkar delegatsíur fengu stjörnublik í augu við að sjá hann. Hann var hin heita sól þjóðarinnar. Frá honum kom allt og til hans féll allt. Þegar hann var skotinn á jóladag 1989 með Elenu konu sinni var hann almennt fyrirlitinn og hataður af þjóð sinni. Á nokkrum dögum féll veldi það sem hann og Géorgíu Desj, Patraskanú og Anna Paker höfðu byggt á hinu gamla járnvarðliði fasistanna eins og spilaborg – eða hvað? Skiptu menn kannski bara um skyrtur eins og þeir gerðu 1946? Fóru úr brúnum í rauðar þá – nú úr rauðum í bláar– eða kannski hvítar?

Í bókinni Ennislokkur einvaldsins eftir Hertu Müller er sýnd saga en ekki sögð – saga hinna dapurlegu daga og harmþrungnu í Tímísóara, sem hristu fúnar stoðirnar undan einveldi félagans með ennislokkinn. Þessi bók kemur nú út í mjög vandaðri þýðingu Franz Gíslasonar hjá forlaginu Ormstungu sem hefur lagt mikla alúð við alla ytri gerð verksins þannig að sjaldan sér maður eins vandaðan og fallegan frágang á bók, kápan er listaverk og allur frágangur til fyrirmyndar. Það er hverju forlagi sómi að slíkum frágangi. Þessi saga er eins og áður segir meira sýnd en sögð – brugðið er upp lauslega tengdum myndum af fólki og atburðum á ótilteknum stað og tíma, en ljóst verður þegar á líður söguna að sviðið er Tímísóara, helzta iðnaðarborg í Vestur-Rúmeníu eða Transylvaníu og tíminn er hinir dapurlegu desemberdagar 1989 áður en einvaldshjónin voru tekin af og menn höfðu skyrtuskipti.

Á Vesturlöndum trúðu margir að eldaði aftur af degi niður við Svartahaf og Rúmena biðu glæstir tímar í einhverju auðugasta landi Evrópu. Menn urðu agndofa þegar lokinu var lyft af ormagryfju einvaldsins, heimsbyggðin hélt um höfuð sér af skelfingu yfir því sem sýnt var á sjónvarpsskjám og menn í nýjum skyrtum settu Petre Roman í valdastól og aðra ámóta skjótútvatnaða kommúnista. Sagan endalausa heldur áfram – nýjar skyrtur, nýir litir.

Tvennt er það sem Rúmenar eru öðru fremur stoltir af úr sögu sinni – baráttan við Hundtyrkjann og upphaf súrrealismans, sem þeir vilja eigna sér og vísa þá fyrst og fremst tíl ljóðskáldsins Emíneskú, sem gegnir líku hlutverki með þeim og Jónas okkar Hallgrímsson – hann er skáldið þeirra á 19. öld. Súrrealismi er ekki aðeins skáldskaparháttur eða listform – heldur lífsstíll – tjáning múgamanns á trylltri öld – dularklæði sem menn bregða sér í daglega af nauðsyn. Þar er gaman alþýðumanna að segja sögur sem ekki eru allar sýndar og ekki eru allar sem þær sýnast.

Herta Müller leikur þessa list af mikilli íþrótt enda þótt hún sé af þýzkum ættum – kemur frá Sjöborgalandi – Siebenburgen – sem svo hét áður og Rúmeníuþjóðverjar kalla svo enn, en er oftast nefnt Transylvanía á bókum – og er land greifans sem alltaf er verið að setja í bíómyndir – Drakúla, sem á sér margt sameiginlegt með félaganum sem skotinn var á jóladag. Drakúla eða Vlad Tepes eins og hann hét réttu nafni var mikill sjarmör og verndari smælingjanna og var lofaður og dásamaður á meðan hann var ofan jarðar en formælt og fyrirlitinn í gröf sinni. Hann kunni að velja sér óvini og var grimmur óvinum sínum. Lærisveinninn var meistaranum í engu eftirbátur. Kannski verður Tsjáseskú hvalreki ferðaþjónustunnar í Rúmeníu þegar fram líða stundir eins og Drakúla greifi er nú.

Talið er að Friðrik rauðskeggi, Þýzkalandskeisari hafi tekið með sér Saxa niður eftir þegar hann fór til krossferða um árið og kannski hefðu þeir farið aftur með honum norður í germanalönd ef hann hefði ekki farið að baða sig í Litlu-Asíu, en frá því baði komst hann aldrei. Alla vega urðu Saxar þessir eftir og fjölguðu sér svo mjög að um tíma á þessari öld var talið að hálf milljón þeirra ætti heima þar í neðra. Þeir stóðu hvarvetna í fremstu röð – segja má að iðnaður þar og verzlun hafi ekki borið barr sitt eftir að þeir flæmdust úr landi á síðustu árum. Þjóðverjar keyptu þá marga úr gíslingu og Rúmenía greiddi upp erlendar skuldir sínar, meðal annars fyrir þýzk mörk sem fengust í skiptum fyrir Sjöborgaþjóðverja.

Ekki er mér kunnugt neitt um Hertu Müller, en 1987 var hún komin til Þýzkalands og hefur búið þar síðan. Á sínum tíma átti ég nokkra vini af ættarslóðum hennar – mikið gáfufólk sem nú er mér með öllu horfið inn í mósku daganna – en sögur þær sem ég hafði ofan úr fjöllunum vakna á ný við lestur þessarar undarlegu teiknimyndasögu eða kvikmyndasögu – þar bregður aftur fyrir löngu liðnum óhugnaði – dimmu og drunga hinna reykmóskuðu daga – hinum alltumlykjandi krumlum sekúratsa – alsjáandi auga einvaldsins – svörtu, feitu Benzunum, sem óku svo hratt á steinlögðum götum, að menn áttu fótum fjör að launa og sumir sluppu ekki undan þeim – sóðaskapnum – dýra- og barnamisþyrmingum – ljótleika og vonsku í öllum myndum. Samt er eins og ekkert hafi gerst – litlar fregnir bárust þaðan forðum tíð og ennþá færra fréttist þaðan nú nema opnaðar eru öðru hvoru ormagryfjur – maðkaveitur valdsins og heimsbyggðin heldur um nef sér um stund – síðan dettur aftur á dúnalogn eða með lokaorðum bókarinnar: …einn frakki smeygir sér í annan.

Bárður Halldórsson ( Mbl. 28.12.95 )

Bárður stundaði nám í Rúmeníu á dögum Nikolæ Tsjáseskú.