Lífið liðast sundur
★★★★☆

Á einum sólarhring getur líf manns tekið afgerandi stefnu til hins verra, eins og berlega sést í þessari áhugaverðu og vel skrifuðu fyrstu skáldsögu höfundarins. Þetta er saga Samúels, einfara í stórborg, og samskipta hans við fyrrverandi eiginkonu sína og besta vin, en málin hafa þróast Samúel í óhag.

Sagan er sögð í fyrstu persónu og lesandinn upplifir því morð og upplausn lífs sögupersónunnar eins og atburðarásin og öll samskipti við annað fólk birtast henni á þessum stutta tíma.

Frásögnin er þétt ofin með tilheyrandi endurliti og meitluðum stemningum. Vel lukkaður sálfræðitryllir - þótt titllinn gefi eitthvað léttvægara í skyn.

Einar Falur Ingólfsson, Lesbók Morgunblaðsins, 10. janúar 2009

Ungir skáldsagnahöfundar eiga fleira sameiginlegt en að vera ungir; það má oft sjá á fyrstu skáldsögu þeirra, ekki síst ef þeir eru karlkyns. Hugmyndin um geðhreinsun, kaþarsis, er vel þekkt í bókmenntafræðinni allt frá Aristótelesi og snýr þá að áhrifum harmleiksins á áhorfendur, samlíðan þeirra með örlögum hinna dramatísku persóna á sviðinu á gera þeim kleift að hreinsa sig, létta á geði sínu, ef svo má segja. Ef við hins vegar snúum þessari hugmynd upp á höfundinn sjálfan, sem oft hefur verið gert með hugmyndinni um það sem kallað hefur verið þerapísk skrif, þá held ég að oft megi sjá þau í fyrstu verkum höfunda, þótt auðvitað sé það ekki einhlítt. Það er eins og höfundurinn þurfi að hreinsa út af hinum persónulega reikningi tilvistarinnar áður en hann getur lagt inn á hann af annarri reynslu, einkum lesreynslu, til að taka út í nýjum verkum sem gegna þá veigaminna hlutverki í þessu tilliti.

Með þessu er ekki verið að segja að ungir höfundar byrji á að skrifa sjálfsævisöguleg verk þar sem þeir hreinsa sitt gamla sjálf út í von um að geta endurbyggt það upp á nýtt í líki listamannsins frjálsa, þótt það spili kannski einhverja rullu í bland. Hrein sjálfsævisöguleg, eða skáldævisöguleg, úrvinnsla lífsins fer oftast ekki fram hjá höfundum fyrr en eftir miðjan aldur eins og við þekkjum mörg dæmi um. En þótt það sé líka skáldskapur er hið sjálfsævisögulega samt í forgrunni, ég nefni t.d. Halldór Laxness, Guðberg Bergsson og Sigurð A. Magnússon, þótt Kalstjörnubálkur hins síðastnefnda sé kannski blandaðri að þessu leyti.

Mér kom þetta í hug við lestur á fyrstu skáldsögu Guðmundar Óskarssonar, Hola í lífi fyrrverandi golfara, vegna þess að hún ber mörg klassísk einkenni fyrstu skáldsögu ungs höfundar, alveg frá því Raunir Werthers unga eftir Goethe slógu í gegn í Evrópu 1774 þar sem ungur maður í tilvistarkreppu sem sveiflast milli ástarbríma og –sorgar ræður vart við tilveruna, en hugsar og dreymir margt sem máli skiptir á meðan. Reyndar hafði annar höfundur vakið mikla athygli nokkrum árum áður með stuttri skáldsögu sem fjallaði um hinn viðkvæma eða tilfinningasama mann, Henry Mackenzie, The Man of Feeling og má kannski segja að á þessum tíma hafi hinn tilfinningasami nútímakarlmaður orðið til í bókmenntum, þótt auðvitað eigi hann sér fyrirmyndir í riddarabókmenntum miðalda (og reyndar glittir í hann að sumu leyti í Hamlet). Munurinn er kannski sá að á 18. öld var hann ekki lengur brynjaður með lensu í hendi, heldur berskjaldaður og grátandi og reyndar fór líka stundum svo að drekinn drap hann en ekki öfugt.

Hola í lífi fyrrverandi golfara fellur að sumu leyti inn í þessa bókmenntagrein, ef grein skyldi kalla, hefð væri kannski réttari lýsing. Þetta er 1. persónufrásögn karlmanns í alvarlegri krísu sem hann ræður engan veginn við. Þetta er vitaskuld krísa nútímamanns og á forsendum okkar tíma, en eins og í mörgum þessara fyrri sagna, eigrar hann um eftir viðsnúning örlaganna í vonlausri leit að engu. Höfundur er þó nægilega snjall til að einskorða sig ekki við heimspekilegar vangaveltur um vonleysi tilverunnar eins og sumir slysast kannski til, eða þá hina klassísku sögu um vonlausa ást í þríhyrningi eins og hjá Goethe t.d., heldur hefur hann snúið því við, ástin vonlausa varð að veruleika, en var samt vonlaus, og reyndar grundvöllur beiskra svika.

Á öðru sviði hverfist sagan um skelfilegan atburð sem sögupersónan hefur átt þátt í og tengir Guðmundur sögu sína þarna hinu kafkaíska þema um sektina, en snýr því við um leið, þar sem söguhetjan er ekki saklaus ásökuð, heldur sek í leit að refsingu, refsingu sem hún tekur út í framgangi sögunnar. Hann fer ekkert í felur með tengingu sína við Kafka í sögunni, enda er upphafssena hennar bein vísun til Umskiptanna þar sem söguhetjan vaknar vönkuð í herbergi sínu eftir atburðinn; atriði sem minnti mig líka á kafla í Lucky Jim eftir Kingsley Amis þar sem söguhetjan vaknar eins og padda, minnislaus eftir fyllirí og afglöp gærdagsins, enda er Kafka líkast til einhver mesti höfundur höfunda sem 20. öldin gat af sér.

Guðmundur Óskarsson er því alls ekki í slæmum félagsskap í verki sínu sem hann hefur unnið af vandvirkni og skilar spennandi sögu um krísu ungs karlmanns sem er nokkuð óvenjuleg innan þeirra hefðar sem getið er um; þar kemur til hversu flókinn þrihyrningur ástar og vináttu er í þessu tilfelli og einnig kemur hlutverk barna og erfða inn í dæmið með nýstárlegum hætti.

Persónusköpunin er hins vegar frekar einsleit, söguhetjan fær þar langmest rými, vitaskuld, og tekst höfundi að gera hana nokkuð trúverðuga, maðurinn ungi er í djúpu þunglyndi vegna lífshlaupsins og nýlegra atburða og skýrir það hvatvísi og stefnuleysi hans; aðrar persónur eru hins vegar dregnar tiltölulega einföldum dráttum og erfitt er að átta sig á hinum þátttakendunum í þríhyrningnum, þeir, eða þau öllu heldur, eru svo kaldrifjuð í svikum sínum og undirferli að á mörkunum er að hægt sé að taka því á því raunsæislega sviði sem höfundur vinnur greinilega á. Einkum er eiginkonan, Kata, kaldranaleg persóna og raunar má að einhverju leyti skynja að söguhetjan lítur á hana sem vændiskonu, enda finnst mér samtalið við vændiskonuna síðar í sögunni eiga að undirstrika það. Það því kannski ekki að undra að karlinn ungi sé í krísu. Aðrar persónur eru síðan einfaldar klisjur, foreldrarnir og kunninginn Felix sem hefur dálítið billegt hlutverk. Hugsanlega hefði verið töluvert stærra tækifæri í að þróa persónur barnanna, sem vissulega eiga vera söguhetjunni glötuð í margföldum skilningi, en þar sem sagan fer aftur og aftur í tíma, ekki ósvipað kvikmyndinni Memento á köflum, þá gafst áreiðanlega tækifæri til þess að skapa þar meiri dýpt og byggja þannig upp samlíðan með söguhetjunni.

Sögusviðið er hvergi nefnt, en vekur nokkra athygli vegna þess að það er útlent, staðurinn virðist ekki skipta nokkru máli í framvindu sögunnar, en höfundur gerir samt mikið í því að framandgera hann, múrsteinsblokkir og maísakrar hljóta að eiga segja eitthvað þótt ég hafi ekki komið auga á það enn; kannski undirstrikar það að karlmaðurinn ungi er aðskotadýr í heimi sínum. Stíllinn á verkinu sýnir hins vegar að hér er mjög efnilegur höfundur á ferð, vissulega sperrir hann sig stundum aðeins um of og verður bókmenntalegur með stóru B, en það er ekkert stórvandamál að mínum dómi og hann á marga góða spretti; auk þess hann kann vel að búa til spennu með hálfkveðnum vísum; framan vitum við ekki hvað gerðist, en þó grunar okkur það og hann reynir ekki að búa til óvænta fléttu sem hefði illa átt við sögu af þessu tagi. Það er því eftir mörgu athyglisverðu að slægjast í þessari bók og verður spennandi að sjá hvert framhaldið verður.

RÚV 12.11.08 Gauti Kristmannsson