Utan hringsins
UNGUR maður, fullur af réttlætistilfinningu og sannleiksást, tekur það á sínar herðar að fullnægja réttlætinu, berjast fyrir sannleikanum. Hann verður fyrir mótbyr, er vinalaus, atvinnulaus og talinn geðveikur af venjulegu fólki, verður ástfanginn og kvelst af ástarsorg. Þetta getur hljómað eins og hver önnur klisja en gengur upp og vel það. Eysteinn Björnsson færist mikið í fang með fyrstu persónu frásögn sinni af Páli Höskuldssyni því að hann er að birta okkur hugmynd um Jesú Krist á Íslandi á sjöunda og áttunda áratugnum og fer með vísanir sínar vítt og breitt. Sagan er hrein og bein eins og aðalpersóna hennar en býður upp á djúpa túlkun, opnar heilan heim heimspekilegra hugmynda ef lesandi kærir sig um. Rétt eins og persónan Páll er vitrari en gengur og gerist.

Páll er fyrirmyndarnemandi að vestan, gengur í verslunarskóla á Akureyri en hrökklast þaðan til Reykjavíkur, lýkur námi með sóma, fær vinnu, lifir nokkuð tilbreytingarlitlu lífi á ytra borðinu, verður ástfanginn. Það er hinn ytri rammi sögunnar. Páll lýsir umhverfi sínu og sjálfum sér nokkuð nákvæmlega með rannsakandi auga þess gagnrýna. Hann er einfarinn sem finnst hann ekki eiga heima í samfélagi venjulegs fólks en lítur á sig sem hálfgerðan þræl réttlætisins. Hann tekur upp hanskann fyrir þá sem eru beittir órétti og hann tekur að sér að segja kirkjunnar mönnum til syndanna. Talsmáti hans og hugsanagangur eru með sérvitringsbrag en um leið er hann venjulegur óharðnaður ungur maður sem hægt er brosa að. Persónusköpun þessi verður trúverðug og heillandi og fyrstu persónu sjónarhornið og stíllinn mynda með atburðunum spennandi framvindu sem tekur á sig ýmsar óvæntar myndir.

Það sem kemur einna mest á óvart er að með svo eldfimt og viðkvæmt efni sem ádeilu á spillingu, lygi og fals í þjóðkirkjunni fer höfundur aldrei yfir strikið. Lesandi fær aldrei þá tilfinningu að verið sé að prédika, það er Páll sem heldur sínar eldheitu, sannfærandi ræður þá sjaldan að hann er inntur eftir skoðunum sínum. Samt sem áður er það ekkert vafamál að í bókinni er þungur og djúpt hugsaður straumur ádeilunnar og hún getur auðveldlega vakið fólk til umhugsunar og jafnvel einhverja löngun til að láta gott af sér leiða.

Löngun til að endurnýja kynnin við skáldið Stein Steinarr vaknar líka við lestur bókarinnar því að ljóðabók hans Ferð án fyrirheits er notuð á mjög skemmtilegan hátt sem nokkurskonar leiðarstef í sögunni og öðlast ljóðin nýjar víddir. Það er ekki fjarri lagi að ætla ljóðin hafi kveikt hugmyndir Eysteins að bókinni. Það er líka góð tilfinning að sjá vel smíðaða tengingu við einn af merkilegri köflunum í verkum Shakespeares.

Það er gott að lesa skáldsögu Eysteins. Hún er vel byggð, með sannfærandi persónusköpun og sýnir trúverðugan íslenskan raunveruleika. Síðast en ekki síst sýnir hún sígilt efni heimsbókmenntanna á heimspekilegum og vel læsilegum nótum.

Mbl. 24.12.1999 Hrund Ólafsdóttir