Suðurhluti Frakklands og norðurhluti Spánar hafa mér vitanlega ekki verið sérlega áberandi í ferðamennsku Íslendinga hingað til og því ætti að vera nokkur fengur að nýlegri ferðalýsingu um þetta svæði. Í þessari bók er lýst ferðalagi höfundar á hjóli (með kerru alla leið frá borginni Vézelay í miðju Frakklandi, suður yfir Pýreneafjöll og þaðan eftir því sem næst endilöngum Norður-Spáni til borgarinnar Santiago de Compostela í norðvesturhluta landsins. Höfundurinn fjallar nokkuð um tildrög fararinnar í upphafi en síðan er ferðinni lýst og því sem fyrir höfund bar á leiðinni. Myndir eru af öllum helstu byggingum og stöðum á leiðinni og hún er sýnd á kortum fyrir hvern þriðjung ferðarinnar.

Leiðin frá Vézelay er ein af mörgum mögulegum pílagrímaleiðum til borgarinnar en aðrir algengir upphafsstaðir eru París, Mílanó og Arles í Suður-Frakklandi. Eftir að yfir Pýreneafjöllin er komið og þar með til Spánar sameinast þó pílagrímar á einni leið til Santiago. Bókin snýst samt ekki nema að hluta um lýsingu á ferðinni sjálfri. Heilagur Jakob sem endastöðin er kennd við, klaustrin sem pílagrímurinn gistir í og reyndar fjölmargt annað verður höfundi tilefni til umfjöllunar um ólíkustu fyrirbrigði í einum 13 útúrdúrurm sem taka, við lauslega talningu, yfir tæpan helming bókarinnar. Þar er nokkuð skipulega skýrt frá tildrögum margs af því sem einkennir kaþólska trú nú á dögum en líka fjallað um marga af þekktustu einstaklingum miðalda. Að auki er fléttað inn í ferðalýsinguna styttri umfjöllunum og hugleiðingum um ýmislegt menningarsögulegt efni sem hefur orðið höfundi umhugsunarefni á leiðinni.

Þótt undirritaður hafi kennt sögu miðalda í framhaldsskóla um árabil kom það honum á óvart hversu stór hluti sögu kristninnar og miðalda hverfist um þetta svæði eða tengist því á einn eða annan hátt. Það eru ekki síst áðurnefndir útúrdúrar sem gefa bókinni gildi og ég ætla að ganga svo langt að segja að líklega sé þetta ítarlegasta og aðgengilegasta umfjöllun um hugmyndaheim miðalda í nýlegri íslenskri bók (líklega þó að frátöldu 5. bindi Íslenskrar þjóðmenningar að því er varðar trúarbrögðin ein og sér). Þar við bætist að í gegnum skrif Jóns um efnið skín einlægur áhugi en jafnframt gagnrýnin afstaða í bland við kímnigáfu en allt gerir þetta að verkum að kaflarnir verða afar skemmtilegir aflestrar. Þá er ljóst að höfundur hefur lagt sig eftir að kynna sér ný eða nýleg verk um þau efni sem fjallað er um en þau eru sérstaklega tíunduð í lok bókarinnar og reyndar vísað í þau og aðrar heimildir nokkuð skilmerkilega með tilvísunum í sjálfu meginmálinu.

Undanfarið hefur verið nokkur umræða meðal sagnfræðinga um nauðsyn þess að höfundur sagnfræðiverka geri grein fyrir afstöðu sinni til viðfangsefnisins til að gefa lesendum færi á að meta sjálfir trúverðugleika höfundar. Flestir sem um þetta hafa fjallað hafa gefið í skyn að þótt slík vinnubrögð séu kennd í sagnfræðinámi í Háskólanum fylgi sárafáir því verklagi. Mér varð hugsað til þessarar umræðu því að ekki er hægt að segja annað en að höfundur bókarinnar geri ágætlega grein fyrir sinni afstöðu. Rétt er að taka fram að hann lítur ekki á verk sitt sem „sagnfræðíverk" (hvernig svo sem það er skilgreint) heldur hugleiðingar sem sprottið hafa af ferðalaginu.

Í bókinni lýsir höfundur sér sem mótmælanda en kannski umfram allt efasemdarmanni í trúmálum. Þetta hefur töluverð áhrif á hvernig fjallað er um margt af því sem tengist Jakobsveginum og kemur kannski skýrast fram í nokkuð kaldhæðnislegri umfjöllun um helga dóma og helgisögur sem fylgdu dýrlingatrúnni hjá kaþólskum. Nærtækasta dæmið um þetta er sagan um heilagan Jakob sjálfan og hvernig sú skoðun varð ofan á að hann hefði borið beinin á Spáni í árdaga kristninnar. Og til að öllu sé til skila haldið er rétt að komi fram að sama efahyggjan birtist þegar talið berst að Marteini Lúther og hans hugmyndum. Nú kemur þetta ekki að sök því að undirritaður deilir þessari afstöðu með Jóni að meira eða minna leyti og fannst þetta allt saman gagnlegt, fróðlegt og skemmtilegt. Og það eru svo sem engin ný tfðindi að margt sé með miklum ólíkindum sem ratað hefur inn í kenningar kirkjunnar á þeim 20 öldum sem þær hafa verið að mótast. Það væri þó fróðlegt að fá viðbrögð trúmanna, og þá ekki síst kaþólskra, við nálgun Jóns og því sem hann lýsir.

Suðurhluti Frakklands, lönd Baska og átakasvæði kristinna og múslima á miðöldum á Spáni eru í sjálfu sér spennandi svæði sem vert er að kynnast nánar. Vilji lesendur að auki fá innsýn í hugmyndaheim og helstu viðburði ár- og hámiðalda sé ég ekki að til sé hentugri eða skemmtilegri leið en að bregða sér á Jakobsveginn með höfundi bókarinnar.

Eiríkur K. Björnsson. Saga 1, 2005