Samsæri í páfagarði

KJALLARAR VATÍKANSINS mun vera annað skáldverk franska nóbelshöfundarins André Gide sem þýtt er á íslensku en 1995 kom út þýðing Sigurlaugar Bjarnadóttur á skáldsögu hans Pastoralsymfóníunni. Gide (1869-1951) er kynntur sem „svartur sauður“ frönsku borgarastéttarinnar í ágætum eftirmála Gérard Lemarquis að þýðingu Þorvarðar Helgasonar á Kjöllurum Vatíkansins. Hann var „virkur hommi“ [...] virkur í pólitík, hallur undir kommúnisma [...] og brennandi andstæðingur nýlendustefnunnar, segir í eftirmálanum, og aflaði þetta honum jafnt fylgismanna sem hatursmanna í Frakklandi meðan hann lifði.

Kjallarar Vatíkansins hefur undirtitilinn „dárasaga“ og í sögunni fer Gide á miklum kostum í hárbeittri ádeilu sinni á þjóna kaþólsku kirkjunnar jafnt sem skynsemishyggjumenn innan frímúrarareglunnar sem yfirleitt standa utan kirkju, eins og þeir gerðu á tíma sögunnar sem gerist á síðasta áratug 19. aldarinnar. Sagan segir frá útsmognum bragðarefum og blekkingameisturum sem telja auðtrúa fórnarlömbum sínum úr röðum góðborgaranna trú um að í gangi sé viðamikið samsæri frímúrara sem rænt hafi páfanum og sett lepp sinn í stól hans.

Í miðju frásagnarinnar eru svilarnir Anþímus Armand-Dubois, frímúrari og vísindamaður sem stundar pyntingar á smádýrum í þágu vísindanna og er hálflamaður vegna gigtarsjúkdóms, og Júlíus de Baraglioul, rithöfundur sem þráir að vera tekinn inn í Akademíuna. Við sögu koma einnig ýmsir meðlimir fjölskyldna þeirra; eiginkonur; dætur; systir Júlíusar, Valentína de Saint-Prix (sem lætur blekkjast til að gefa mikið fé í herförina gegn ræningjum páfans); hálfbróðir þeirra, Lafcadíó og ýmsir kunningjar hans úr lægri stéttum þjóðfélagsins: skækjan Caróla og hrappurinn Prótos. Gide tekst á meistaralegan hátt að draga upp mynd af ólíkum persónuleikum með stuttum en hnitmiðuðum lýsingum sem oft á tíðum leiftra af háði. Margréti, eiginkonu Júlíusar, er t.a.m. lýst á eftirfarandi hátt: „Sál Margrétar er sniðin úr því dásamlega efni sem guð gerir úr píslarvotta sína. Hún veit það og væntir þess að þjást. Því miður hefur líf hennar til þessa ekki verið henni þungbært. Þar sem hún hefur gnægtir alls hefur hæfni hennar til að bera byrðar orðið að leita útrásar í smááreitni. Hún leitar eftir árekstrum, sem valda smáóþægindum af minnsta tilefni.“ (24)

Einna kostulegust er þó lýsingin á vinunum Amadeusi Fleurissoire og Gaston Blafaphas sem tengst hafa vináttuböndum í barnæsku og virðist vináttan helst byggð á því að báðum var stöðugt strítt og „fyrir hvorn um sig var vináttan einasta skjólið, vinin í tillitslausri eyðimörk lífsins.“ (89). Vinirnir tveir verða ástfangnir af sömu stúlkunni, Arníku, sem eftir miklar vangaveltur um hvort eftirnafna þeirra fari betur við nafn sitt velur að giftast Amadeusi. Til þess að sanna fyrir vini sínum að ástin taki vináttu þeirra ekki fram „og til þess að þurfa ekki að horfa upp á Gaston þjást af afbrýði, lofaði hann honum í nafni gæfu sinnar að neyta aldrei hjúskaparréttar síns.“ (91).

Amadeus verður síðan fyrir einfeldni sína óvænt fórnarlamb þeirrar fléttu sem drífur frásögnina áfram.

Í áðurnefndum eftirmála Gérard Lemarquis segir að André Gide sé viðurkenndur „sem brautryðjandi ritverks í sköpun, þar sem fleiri sögumenn syngja mismunandi raddir og lesandinn sjálfur verður annað hvort virkur eða lætur draga sig inn í spéspeglasal.“ (207).

Kjallarar Vatíkansins er dæmi um slíka margradda skáldsögu, flétta verksins er fjölbreytileg og henni vindur áfram í fimm köflum þar sem sífellt bætast við ný sjónarhorn ólíkra persóna á þann söguþráð sem unnið er með. Frásögnin fer hægt af stað en þegar á líður færist spenna í textann eftir því sem atburðarásin tekur sífellt óvæntari og ærslafengnari stefnu. Söguhöfundurinn gefur sig fram á nokkrum stöðum í textanum og kemur með athugasemdir á borð við þessa: „En leyndardómurinn sem ábótinn bjó sig undir að trúa greifafrúnni fyrir sýnist mér enn þann dag í dag vera of kvíðvænlegur, of fráleitur til þess að ég geti sagt frá því hér án meiri undirbúnings.“ (77).

Slíkar athugsemdir eru líka gott dæmi um þann sýnileika sköpunar sem Lemarquis getur um og vitnað var í hér að ofan.

Þýðing Þorvarðar Helgasonar á texta Gide er á vönduðu máli og virðist mér hún vel unnin í alla staði. Gaman væri ef Þorvarður héldi verkinu áfram og þýddi fyrir íslenska lesendur eitt athyglisverðasta skáldverk Gide, Peningafalsarana, þar sem kveður við enn nýstárlegri tón en áður í frásagnarhætti og margröddun.