Póstað

Á sviðsbrúninni í Gunnarshúsi á morgun

Á sviðsbrúninni – Hugleiðingar um leikhúspólitík eftir Svein Einarsson. Í þessari bók rifjar höfundur upp starf sitt í leikhúsum, óperuhúsum, útvarpi og sjónvarpi undanfarna áratugi og veltir fyrir sér aðferðafræði og vinnubrögðum leikstjórans. Sjá líka hér.

Á morgun, fimmtudagskvöld, 14. okt. kl. 20:00, ætlar Sveinn að spjalla við Stefán Baldursson og Brynhildi Guðjónsdóttur um efni bókarinnar í Gunnarshúsi, Dyngjuvegi 8, Reykjavík.

Þetta verður ábyggilega hugguleg og áhugaverð kvöldstund. Við verðum líka með léttar veitingar. – Allir velkomnir!

Póstað

Um Martein Lúther

„„Ekki verður í þessum fáu orðum fjallað um þessa bók og niðurstöður hennar…“ – Morgunblaðið 12. okt. 2021

Það er nú svo – en gaman væri að fá umfjöllun eða umræðu!☻

Póstað

Svona er þetta

Sjö goðsagnir um Lúther

Sunnudagsmorguninn 3. október 2021 ræddi Þröstur Helgason við Ásmund Stefánsson í þættinum „Svona er þetta“. Umræðuefnið var þýðing Ásmundar á bókinni Sjö goðsagnir um Lúther sem út kom í september.

Hér má hlusta á þáttinn: https://podtail.com/en/podcast/svona-er-thetta/asmundur-stefansson-2021-10-03/

Póstað

Á hundrað ára ártíð Þorvalds Thoroddsen

Vel að reikna Valdi kann,
völ ef betri’ ei ættum
sveitarstjóra held eg hann
hérna setja mættum.

Þannig kvað Jón Thoroddsen, skáld og sýslumaður, um son sinn Þorvald ungan, líklega á Leirá í Leirársveit. Þorvaldur Thoroddsen fæddist sumarið 1855 í Flatey á Breiðafirði, nánar tiltekið 6. júní kl. 9 um kvöldið eins og hann tiltekur í minningum sínum. Hann var fyrsta barn foreldra sinna en mörgum árum áður hafði faðir hans eignast dóttur, Elínu Guðrúnu, síðar Blöndal. Þriggja vikna gamall fluttist Þorvaldur með foreldrum sínum að Haga á Barðaströnd þar sem þeim búnaðist vel. Vorið 1862 fluttust hjónin með þremur sonum sínum að Leirá.

Móðir Þorvalds var Kristín Ólína Þorvaldsdóttir, yngri dóttir Þorvalds Sívertsen, bónda og alþingismanns í Hrappsey. Jón sýslumaður og Kristín Ólína eignuðust 8 börn, 7 syni og eina dóttur. Upp komust 4 synir: auk Þorvalds Þórður læknir, Skúli sem varð m.a. blaðaútgefandi, ritstjóri, lögfræðingur og sýslumaður, og yngstur var Sigurður, fyrsti verkfræðingur landsins. Þórður og Skúli voru báðir alþingismenn um árabil.

Snemma hneigðist hugur Þorvalds til náttúruskoðunar og hann varð fljótt leikinn í reikningi og stærðfræði – svo mjög að skáldið, faðir hans, kastaði fram vísunni hér að ofan. Á Leirá undi Þorvaldur sér löngum stundum einn úti um holt og móa við að safna jurtum og steinum en þótti súrt að enginn vissi deili á þeim og ekki var til neins að spyrja. Það var helst að fólk vissi eitthvað um fugla. Hann reyndi því strax í æsku að fræðast frekar með lestri alþýðlegra þekkingarrita á sviði náttúrufræði, landafræði og sögu. En það var ekki um auðugan garð að gresja í Leirársveit. Hann nefnir þó tímaritið Nýja sumargjöf sem var í miklu uppáhaldi hjá honum en það kom út á árunum 1859 til 1865 og var einkum ætlað börnum og unglingum.

Jón Thoroddsen, faðir Þorvalds, lést 1868 tæplega fimmtugur að aldri en tveimur árum áður hafði Þorvaldur farið alfarinn til Reykjavíkur til að búa sig undir skóla. Þá var hann 11 ára. Honum var komið fyrir hjá Jóni Árnasyni bókaverði og þjóðsagnasafnara sem var kvæntur móðursystur hans, Katrínu Þorvaldsdóttur. Þau reyndust honum sem bestu foreldrar og honum sóttist undirbúningurinn undir Lærða skólann nokkuð vel þó að „málfræðistagl“ ætti ekki við hann. Að eigin sögn var hann ekki hneigður fyrir „grammatík“ og latínukunnáttunni var áfátt þegar hann var tekinn inn í skólann. En með iðni og ástundun komst hann vel inn í latínuna og það kom sér vel við samningu Landfræðissögunnar því að þá þurfti hann að lesa fjölmargar latneskar bækur.

Á skólaárunum hjálpaði Þorvaldur Jóni Árnasyni, fóstra sínum, við bókavörsluna  á Landsbókasafni, sem þá hét Stiftsbókasafn og var á lofti dómkirkjunnar, og komst þannig í tæri við fjölda bóka á þeim sviðum sem hann hafði mestan áhuga á, sögu, landafræði og náttúrufræði. Hann eyddi miklum tíma í að kynna sér þessar bækur og hófst þá þegar handa við að viða að sér efni sem varð kveikjan að Landfræðissögu Íslands (sem hann hóf að rita 1887). Uppáhaldsbók hans var hið mikla rit um heimsmynd raunvísindanna, Kosmos, eftir Alexander von Humboldt. Þorvaldur las öll fjögur bindin spjaldanna á milli, aftur og aftur! En þessi mikla fróðleiksfýsn kom að litlu gagni í Lærða skólanum. Hann útskrifaðist næstlægstur vorið 1875!

Strax eftir stúdentspróf sigldi Þorvaldur til náms og lagði stund á náttúrufræði með dýrafræði sem aðalgrein við háskólann í Kaupmannahöfn 1875–1880. Fjárhaldsmaður hans þar var Jón Sigurðsson, góðvinur Jóns Árnasonar og Jóns, föður Þorvalds. Þorvaldur hafði mikil samskipti við Jón forseta og bar honum afar vel söguna þrátt fyrir takmarkaðan skilning Jóns á náttúrufræðum. Oftar en einu sinni nefndi hann við Jón að nauðsynlegt væri að fræða íslenska alþýðu um náttúruvísindi. Jón tók því víst dauflega og sagði eitt sinn: „Þeir hafa sögurnar og þurfa í rauninni ekki annað.“

Árið 1876 hljóp á snærið hjá Þorvaldi en þá var hann fenginn til að fylgja dönskum leiðangri til Íslands í kjölfar Öskjugossins árið áður. Í þessari ferð kynntist hann fyrst jarðfræðilegum vettvangsrannsóknum og fékk að berja augum glæný ummerki eftir eldgos sem ekki voru tök á að sjá í Danmörku.

Vorið 1880, rétt áður en Þorvaldur hugðist byrja á lokaritgerð til meistaraprófs, var hann hvattur til að sækja um kennarastöðu við nýstofnaðan gagnfræðaskóla á Möðruvöllum. Af fjárhagslegum ástæðum valdi Þorvaldur fastlaunaða vinnu fram yfir embættispróf og ótrygga framtíð og var fastur kennari á Möðruvöllum til ársins 1884. Hann lauk aldrei háskólaprófinu. Sumrin nýtti hann til rannsóknaferða um Ísland og ferðaðist um landið nánast árlega allt til ársins 1898.

Árið 1885 var Þorvaldi veitt kennaraembætti við Lærða skólann í Reykjavík þar sem hann vann fyrir sér til 1895. Hann kvæntist Þóru, dóttur Péturs Péturssonar biskups, 1887.  Hennar er minnst í dag sem einnar af fyrstu konum á Íslandi sem fengust við myndlist. Þau bjuggu í Reykjavík og eignuðust árið 1888 dótturina Sigríði. Hún dó 1903. Aðra dóttur, Maríu Kristínu, hafði Þorvaldur eignast á Möruvallaárunum með vinnukonu á staðnum. Hún var ættleidd til Akureyrar, þar sem hún ólst upp við gott atlæti en lést einnig um aldur fram 1907. Það er kannski til marks um tíðarandann að Þorvaldur getur hennar hvergi í endurminningum sínum.

Þorvaldur fluttist 1895 ásamt konu sinni og dóttur til Kaupmannahafnar þar sem þau bjuggu til dauðadags. Þar hafði Þorvaldur yfirleitt þokkalegar tekjur. Auk eftirlauna frá danska ríkinu  þáði hann laun fyrir ritstörf og naut iðulega ýmissa styrkja. Auk þess vann hann að gerð herforingjaráðskortanna, lagði til örnefni og las prófarkir. Oftar en einu sinni afþakkaði hann prófessorsstöður í Höfn. Eins og áður segir dó Sigríður 1903, á fimmtánda ári. Þóra lést 1917 og Þorvaldur fjórum árum síðar, 28. september 1921.

Þorvaldur Thoroddsen var einstaklega atorkusamur og afkastamikill í störfum sínum. Hann var fyrstur manna með jarðfræðilega þekkingu til að ferðast um landið þvert og endilangt og rannsaka náttúru þess, ekki síst hálendið. En ekki höfðu allir landsmenn skilning á því. Þorvaldur  segir frá því í endurminningum sínum að Halldór Kr. Friðriksson, kennari við Lærða skólann, hafi  eitt sinn spurt embættismann á götu: „Hvað er Þorvaldur að slæpast hér í sumar?“ Maðurinn taldi að það væri fróðlegt og gagnlegt að kanna óþekkta náttúru víðs vegar um landið. Þá svaraði Halldór: „Hvað ætli það sé fróðlegt – ég gæti líka farið upp í Kjós og logið einhverju!“

Hér hefur verið stiklað á stóru um ævi Þorvalds án þess að rannsóknaferðir hans hafi verið raktar að nokkru marki eða umfangsmikil og stórmerkileg skrif hans í bókum og tímaritum. Talsvert hefur verið ritað um hann, aðallega í tengslum við ferðir hans og ritstörf. Við vitum minna um persónulega hagi hans og fjölskyldulíf því að í endurminningum sínum fer hann ekki mörgum orðum um þau efni. En ýmiss konar skjöl og sendibréf eru til í söfnum hér heima og í Danmörku sem nýtast vonandi einhverjum til að skrifa heildstæða ævisögu þessa merka vísindamanns í fyllingu tímans.

Póstað

„Talibanabragur á mörgu hjá Lúther“

Í fróðlegu viðtali í dag við Ásmund Stefánsson, fyrrverandi forseta ASÍ, kemur mjög við sögu hin nýútkomna þýðing hans á bók eftir danska fræðimanninn Frederik Stjernfelt, Sjö goðsagnir um Lúther.

https://www.mbl.is/frettir/innlent/2021/09/19/talibanabragur_a_morgu_hja_luther/

Póstað

Sviðsbrúnin og Lúther

Í byrjun september gaf Ormstunga út tvær bækur: Á sviðsbrúninni og Sjö goðsagnir um Lúther.

Á sviðsbrúninniSveinn Einarsson: Á sviðsbrúninni – Hugleiðingar um leikhúspólitík. Hér rifjar Sveinn Einarsson upp starf sitt í leikhúsum, óperuhúsum og sjónvarpi undanfarna áratugi. Hann veltir fyrir sér aðferðafræði og vinnubrögðum leikstjórans og samvinnunni við leikskáld, tónskáld, leikara, söngvara, höfunda leikmynda, búninga og ljósa ásamt öðrum sem koma að því að skapa sviðslistaverk.

Sjö goðsagnir um LútherFrederik Stjernfelt: Sjö goðsagnir um Lúther. Það er óumdeilanlegt að Marteinn Lúther hafði mikil áhrif með uppreisn sinni gegn hugmyndalegu einræði hins kaþólska páfadóms snemma á sextándu öld. En honum eru líka eignuð margvísleg framfaraspor, sum með rökum sem ekki standast nánari skoðun.
Í þessari bók er hulunni lyft af Lúther.
— Ásmundur Stefánsson hagfræðingur íslenskaði.

Póstað

Hilduleikur í Kiljunni

Sáuð þið Kiljuna í gærkvöldi?

Þar mátti m.a. heyra Kolbrúnu Bergþórsdóttur og Sverri Norland ræða um Hilduleik af ástríðu og innlifun.

Hér má sjá þáttinn í heild sinni.

Póstað

Um Hilduleik

Hilduleikur

Dagný Kristjánsdóttir segir á facebook í hugleiðingu um samtal Þrastar Helgasonar við Hannes Hólmstein Gissurarson í útvarpinu:

„… Hann talaði ekkert um hina dýrlegu einkavæðingu sem sýndi sig þegar Covid-bylgjan skall á einkareknu sjúkraheimilin í Bretlandi og Svíþjóð. Það hefði nú verið fróðlegt. En kannski ónauðsynlegt því að Hlín Agnarsdóttir hefur dregið upp miklu ógurlegri og áhrifameiri mynd af einkavæðingu ellinnar í bók sinni Hilduleikur, þar sem eldri kona, ekkja, stendur frammi fyrir því að sonur hennar og tengdadóttir eru erindrekar einkafyrirtækis sem ásælist íbúðina hennar og yfirráð yfir lífi hennar í framhaldi af því sem þá tekur við. Hilduleikur er framtíðarsaga, dystópía, sem kallast á við 1984 eftir Orwell en hún er líka fyndin og kaldhæðin og minnti svolítið á Lovestar hvað það varðar.

Fyrst og fremst er hún hörð ádeila á þá brauðmolameðferð sem ræður afstöðu valdhafa til eldri borgara landsins og hugmyndanna um það hvers konar lífi þeir eigi rétt á! Til hamingju með bókina, Hlín – og hugmynd að jólagjöf gæti verið að gefa ættingjum sem komnir eru yfir sextugt þessa bók í jólagjöf!“

Sölvi Björn Sigurðsson skrifar á sama vettvangi: „Ekki langt kominn með Hilduleik eftir Hlín Agnarsdóttur en hún lofar sannarlega góðu.“ Ásgeir H. Ingólfsson svarar: ,,Er einmitt búinn með sex bækur og af þeim standa Bróðir, Truflunin og Hilduleikur upp úr.“

Póstað

Um elli og kapítalisma – Umsögn um Hilduleik

Hilduleikur

Ásgeir H. Ingólfsson

Gamansöm dystópía um kapítalismann og ellina

Hildu­leik­ur er fynd­in og hug­vekj­andi bók um ell­ina; bæði um hvernig sam­fé­lag­ið kem­ur fram við gam­alt fólk í fram­tíð, sem við sjá­um al­veg vísi að í nú­tím­an­um, en líka um lífs­þorsta, visku og bar­áttu­anda magn­aðr­ar konu, sem sætt­ir sig ekki við all­ar klisj­urn­ar sem við stimpl­um henn­ar ævi­skeið með.

Hilda er ljóðelskur ljósmyndari sem er komin á efri ár og býr í rúmgóðri blokkaríbúð. Of rúmgóðri, að sögn fyrirtækisins Futura Eterna – Eilíf framtíð – sem vill koma henni fyrir í ellikúpu, svona tímanlega áður en hún kveður endanlega. En Hilda er kraftmikil og þrjósk og hefur engan áhuga á að láta eitthvert fyrirtæki úti í bæ ráðskast með sína framtíð.

Fyrsta skrefið er þó að losa dýrmæta fasteignina úr klóm eldri borgara. Hilda fær bréf þar sem henni er tilkynnt að „Viðskiptamaður er komin á Aflifunareyri (AFL) og býr ein/n í 137 fermetra blokkaríbúð en nýtir ekki allt rýmið. Innan skamms leggst því fermetraskattur á umframfermetrana en samkvæmt lögum er miðað við að einstaklingur þurfi ekki nema 12 fermetra til að komast vel af.“

Lausnin er að bjóða Braga að leigja hjá henni – en fyrirtækið er augljóslega rétt að byrja að þrengja að henni. Futura Eterna er með þjónustusamning við velferðarráðuneytið, með fyrirtækinu hefur pilsfaldakapítalisminn í raun náð fullkomnun sinni – fyrirtækið á fólk í raun í ellinni, í krafti lagaákvæða ættaðra frá ríkinu. Ævikvöldið hefur verið einkavætt.

Eigandinn er Oddur Oddsson, sannkallað atvinnuskáld. Rétt eins og Hilda er hann duglegur ljósmyndari – myndar fátæk börn á ferðum sínum um heiminn í gríð og erg. En það er einkennilegt siðleysi sem einkennir hann, hann virðist eiga til samlíðan en er of sjálfmiðaður til að finna henni útrás í öðru en eigin list og uppbyggingu eigin viðskiptaveldis, sem í raun tekst að græða á tá og fingri á tilfinningum elliáranna, bæði harmi þeirra og gleði. En kastar þeim á glæ þegar harmurinn er orðinn óarðbær.

Heimssýn hans kristallast ágætlega í því þegar hann lofar að „búa öldruðum áhyggjulaust ævikvöld, sérstaklega þeim sem hafa átt nístandi og kalda ævi eða búið við fátækt og skort. Slíka ævi þarf ekki að framlengja.“

Hann er heillaður af eymd annarra, eymd heimsins – en um leið of blindur til að sjá að fólk sem lifir í örbirgð getur líka átt vonir og drauma, og á jafnvel alveg skilið notalegt ævikvöld.

Oddur er afsprengi samfélags þar sem kapítalisminn hefur unnið fullnaðarsigur – slíkan fullnaðarsigur að skarpir hugsuðir eins og hann finna meira að segja samkenndinni farveg í því æðsta markmiði að græða meiri peninga. Hann veit hins vegar að „tilfinningar eiga ekki heima í vel skipulögðu fyrirtæki, tilfinningar eru oft ekkert annað en uppspuni, leikaraskapur eða hystería.“

Þetta birtist í starfsmönnum hans og þrátt fyrir allt er hann ekki eftirminnilegasta illmenni bókarinnar, það er miklu frekar tengdadóttirin Jóhanna.

Hilda á nefnilega þrjú börn, þótt sambandið við þau sé ekki sem best. Örlög dætranna tveggja eru lengst af dularfull – en sonurinn er hálfgerð mannleysa. Það kemur því í hlut Jóhönnu, sem er háttsettur starfsmaður í velferðarráðuneytinu (sem er í raun undir hælnum á Futura Eterna), að eiga í samskiptum við Hildu. Hún minnir mest á Ratched hjúkrunarkonu í Gaukshreiðrinu; óbifanleg og ómanneskjuleg kerfiskona sem er ekki bara hluti af kerfinu, hún nánast líkamnar það með kreddufestu sinni. En samt mjög íslensk útgáfa af þeirri erkitýpu, maður finnur bókstaflega dugnaðarlega flíspeysulyktina af henni.

Jú, Hilda mín, ég veit sko alveg hvað þunglyndi er, oft er það ekkert annað en þögul heimtufrekja í bland við egóisma. Stundum kallað borgaraleg óhlýðni. Af hverju í ósköpunum getur fólk ekki bara sætt sig við lífið eins og það er? Þá myndi öllum líða betur.

Sætt sig við lífið, sætt sig við kerfið eins og það er. En það gerir Hilda sannarlega ekki. Hún er uppreisnarseggur – en um leið drepfyndin. Það sem Jóhanna misskilur sem þusandi gamalmenni er einmitt Hilda að sýna æskuþrótt sem er miklu meiri en Jóhanna á til, þrátt fyrir alla hennar atorku – í klisjubókum mætti alveg halda það að Hilda sé södd lífdaga, búin að koma börnum á legg og missa manninn sinn og hætt að vinna, en það sem einkennir hana öðrum persónum fremur er lífsþorstinn sjálfur, sem minnkar ekkert þó árunum fjölgi.

Og sannarlega talar bókin inn í tíma þar sem heimsfaraldur geisar sem herjar helst á gamalt fólk. Heim þar sem gamalt fólk verður eldra og eldra og fleira og fleira á meðan barneignir dragast saman – reikningsdæmi sem við þurfum að finna svar við, en bókin sýnir ágætlega hversu skakkt svar kapítalismans er alltaf líklegt til að verða. Hilduleikur kallast á vissan hátt líka á við nýlega sjónvarpsseríu, Upload, þar sem sjálft framhaldslífið hefur verið gert að munaði hinna ríku – og bæði verk sýna hvernig hugviti er spillt þegar eina takmarkið er að græða, því þá verða allir sem ekki er hægt að græða á afgangsstærðir, ásættanlegur fórnarkostnaður í augum Mammons.

Sjá: https://stundin.is/grein/12424/